Имам Садиг ялейщиссаламын дюврцндя Шам алимляриндян бири Мяккяйя эялиб, имамын щцзурунда юзцнц беля тя’рифляди: Мян кялам, фигщ, фяраиз елминя аэащам вя сизин шаэирд вя сящабяляринизля мцбащися етмяк цчцн бурайа эялмишям.
Имам ялейщиссалам: Сянин сюзлярин Пейьямбярин(с) сюзляриндян гайнагланыр йохса юзцндян иъад етмисян?
Шамлы алим: Щям Пейьямбярин(с) сюзляриндяндир, щям дя юз сюзляримдяндир (йя’ни бу ики сюзцн гарышыьындан ибарятдир.
Имам ялейщиссалам: Демяли сян Пейьямбярин шярикисянми?
Шамлы алим: Йох онун шярики дейилям.
Имам ялейщиссалам: Сяня вящй назил олурму?
Алим: Хейр.
Имам ялейщиссалам: Яэяр Пейьямбяря итаят етмяйи ваъиб билирсянся, онда юзцня дя итаят етмяйи ваъиб билирсян?
Шамлы алим: Юзцмя итаят олунмаьы ваъиб билмирям.
Бу заман имам Садиг ялейщиссалам юз мяшщур шаэирдляриндян бири олан Йунис ибни Йя’губа буйурду: Ей Йунис, бу киши бизимля мцбащисяйя башламаздан яввял юзцнц мящкум етди (чцнки щеч бир дялил олмадан юз сюзцнц щюъъят щесаб етди). Ей Йунис, яэяр кялам елмини йахшы-йахшы юйрянмиш олсайдын, бу Шамлы киши иля мцбащися едярдин.[1] Йунис: Чох яфсуслар олсун!! Чцнки кялам елминдян щеч бир аэащлыьым йохдур, сяня фяда олум. Сиз кялам елмини юйрянмяйи гадаьан етдиниз вя буйурдунуз ки, вай олсун о кясляря ки, кялам елми иля мяшьул олуб, дейирляр ки, бу дцз эялир, бу ясассыздыр, бунун нятиъяси вар, буну баша дцшцрям, ону баша дцшмцрям…
Имам ялейщиссалам: Мяним гадаьан етдийим бу иди ки, мяним сюзцмц бошлайыб, юз билдикляринизя архаланмайасыныз. Ей Йунис инди чюля чых вя кялам елми алимляриндян щяр бирини эюрсян (йя’ни имамын шаэирдляриндян) бурайа эятир.
Йунис: Мян имамын щцзурундан чыхыб, цч няфяри: Щцмран ибни Я’йяни, Мю’миниттаг Ящвяли вя Щишам ибни Щякями (о, кялам елмини чох эюзял билирди) имамын щцзуруна эятирдим. Щямчинин кялам елминдя щамысындан цстцн олан Гейс ибни Масири дя (о бу елми имам Сяъъаддан ялейщиссаламдан юйрянмишди) имамын щцзуруна эятирдим. Щамысы ора топлашдыгдан сонра, имам ялейщиссалам юз хеймясиндян чыхды. Мяккя щяряминин йанында олан хеймяни щязрят имам ялейщиссалам цчцн дцзялтмишдиляр. О щязрят Щяъъ мярасими башланмамышдан бир нечя эцн яввял орада галырды. Бу заман щязрят, узагдан чапараг эялян бир дявяни эюрдц вя буйурду: Кя’бянин Аллащына анд олсун ки, чапараг эялян бу дявянин цстцндяки Щишамдыр.
Орада оланлар фикирляшдиляр ки, имамын мягсяди Ягилин ювлады олан Щишамдыр. Чцнки имам ону чох истяйирди. Амма дявя йахынлашдыгда эюрдцляр ки, о имамын бюйцк шаэирдляриндян вя алимляриндян олан Щишам ибни Щякямдир. О, щямин вахтларда йени-йетмя бир ъаван иди. Цзцня тязя тцк чыхмышды. Орада оланларын щамысы йашъа ондан бюйцк идиляр. Имам Щишамы эюрдцкдя, онун пишвазына чыхды вя юз йанында йер вериб, онун барясиндя буйурду:
نَاصِرُنَا بِقَلْبِهِ وَ لِسَانِهِ وَ يَدِهِ:
Щишам юз гялби, дили вя ямли иля бизим кюмякчимиздир.
Сонра имам Садиг ялейщиссалам орада щазыр олан шаэирдляриндян бир нечясиня цз тутуб, щяр бириня буйурду: Бу Шамлы киши иля мцбащися един. Яввялъя Щцмрана буйурду: Бу Шамлы киши иля мцбащися ет. Щцмран, о шяхсля мцбащисяйя башлады, чох кечмямишди ки, Шамлы киши онун гаршысында аъиз галды.
Сонра имам Мю’миниттага буйурду:[2] Ей Таг! Шамлы киши иля мцзакиря апар.
О да щямин Шамлы киши иля мцбащися етди, чох чякмядян она гялябя чалды.
Имам Садиг ялейщиссалам сонра Щишам ибни Салимя буйурду ки, сян дя Шамлы киши иля мцбащися ет. О да мцбащися етди, лакин она цстцн эялмяйиб, йалныз онунла бярабяр олду.
Сонра имам Гейс ибни Масиря буйурду: Сян онунла даныш.
Гейс Шамлы киши иля мцбащисяйя башлады. Имам юзц дя щямин мцбащисяляря гулаг асырды, арада тябяссцм едирди. Чцнки Шамлы киши щеч бир ъаваб веря билмяйиб, аъиз галмышды, онун аъизлик яламятляри цзцндян эюрцнцрдц.[3]
Имам Садиг ялейщиссалам Мяккядя шаэирдляри иля Шамлы киши арасында баш верян мцбащисядя Шамлы алимя цзцнц тутуб, деди: Сян бу ъаванла ((Щишам ибни Щякямя ишаря едяряк) даныш.
Шамлы киши Щишамла мцбащися етмяк цчцн щазырлыьыны билдирди. Онларын сющбяти имам Садиг ялейщиссаламын щцзурунда беля баш верди:
Шамлы алим: Ей ъаван! Бу кишини (имам Садигин) имамяти барясиндя даныш. Йя’ни бу барядя сянинля данышмаг истяйирям.
Щишам имамын щцзурунда о кишинин беля щярякятляриндян о гядяр гязяблянди ки, бядяни лярзяйя дцшдц. Бу заман она деди: Де эюрцм Аллащ бяндяляринин хейр вя сяадятини даща йахшы билир, йохса бяндяляр юз сяадятлярини йахшы билир?
Шамлы алим: Ялбяття Пярвярдиэар бяндяляринин хейр вя сяадятини даща йахшы билир.
Щишам: Аллащ бяшяр ювладынын сяадят вя хейри цчцн щансы ишляр эюрмцшдцр?
Шамлы алим: Аллащ юз щюъъятини онлар цчцн эюндярмишдир ки, пяракяндя олуб тяфригяйя дцчар олмасынлар. Вя О, бяндяляринин арасында, юз щюъъятинин нуру иля цлфят вя достлуг баьышламышдыр ки, юз араларында олан насазлыглары достлуг сайясиндя арадан галдырсынлар. Щямчинин Аллащ бяндялярини илащи ганунла аэащ едир.
Щишам: О щюъъят кимдир?
Шамлы алим: О, Рясули Якрямдир(с).
Щишам: Ондан сонра кимдир?
Шамлы алим: Пейьямбярдян(с) сонра Аллащын щюъъяти Гур’ан вя сцннятдир.
Щишам: Де эюрцм, Гур’ан вя сцннят бизим арамызда олан ихтилафы арадан галдырмагда файда верярми?
Шамлы алим: Бяли.
Щишам: Онда мянимля сянин аранда ихтилаф мювъуддур. Буна эюря дя сян Шамдан дуруб, бурайа эялмисян (Мяккяйя).
Шамлы алим бу суалын ъавабында сцкут етди.
Имам Садиг ялейщиссалам она буйурду: Ня цчцн бир сюз демирсян.
Шамлы алим: Яэяр Щишамын суалынын ъавабында десясм ки, Гур’ан вя сцннят бизим ихтилафымызын арадан галдырылмасында кифайятдир, онда сюзсцз ябяс сюз данышмыш оларам. Чцнки Гур’ан вя сцннятин ибарятляри, кяламлары мцхтялиф мя’налара маликдир. Яэяр десям ки, бизим Гур’ан вя сцнняти дярк етмякдя ихтилафларымыз, бизим ягидяляримизя щеч бир хялял йетирмир вя бизим щяр биримиз щаггы иддиа едирик, беля олан сурятдя Гур’ан вя сцннятин бизя щеч бир файда (йя’ни ихтилафын арадан галдырылмасында) баьышламайаъагдыр. Лакин бу дялилин юзц мяним ягидямин хейринядир. Щишамын ягидясинин хейриня дейилдир.
Имам Садиг ялейщиссалам: Щишамдан бу мясяляни соруш. Чцнки о, гане едиъи бир суал веряъякдир. Чцнки онун башдан айаьа бцтцн вцъуду елми кямал иля юртцлмцшдцр.
Шамлы алим: Де эюрцм, Аллащ бир шяхси Бяшяря тяряф эюндярмишдими ки, онлары бир-бири иля мцттящид едиб, ихтилафларын арадан галдырсын, онларын арасында олан чатышмамазлыглары дяф етсин. Щаггы- батили онлар цчцн шярщ етсин?
Щишам: Пейьямбярин(с) дюврцндя, йохса инди?
Шамлы алим: Рясули Якрямин(с) дюврцндя, онун юзц иди. Лакин бу эцн, о шяхс кимдир?
Щишам: Щямин шяхс, орада отуран шяхсдир (имам Садиг ялейщиссалама ишаря етди). Ъамаат щяр тяряфдян онун щцзуруна эялир. (О, бизим щюъъятимиз, арамызда олан ихтилафлары арадан галдырандыр, чцнки) о, нцбцввят елминин варисидир ки, бу елми дя ата-бабаларындан ялдя етмишдир. Йерин вя асиманын бцтцн хябярлярини сяня дейя биляр.
Шамлы алим: Мян щарадан билярям ки, бу шяхс Аллащын щагг олан щюъъятидир?
Щишам: Щяр ня истяйирсянся соруш, онун щагг-щюъъят олмаьыны дярк едясян.
Шамлы алим: Ей Щишам, бу сюзля мяним цчцн бцтцн бящаня йолларыны баьламыш олурсан. Эяряк мян ондан суал едиб, щягигяти тапам.
Имам: Истяйирсянми сянин бу сяфярдяки Шамдан бура гядяр, бцтцн инъяликляри, сяня хябяр верим? (Имам ялейщиссалам онун сяфяриндя баш верян щадисялярин бир гисмини бяйан етди).
Шамлы алим: (Имамын бу бяйанларындан ашиг олараг щягигяти тапды, иман нуру онун гялбидя парлады.) Шад щалда деди: Дцз дедин! Инди Аллаща иман эятириб, исламы гябул етдим.
Имам ялейщиссалам: Сян инди Аллаща иман эятирмисян ислам да имандан яввялдир. Исламын вастяси иля инсанлар бир-бириндян ирс апарыб, издиваъ едир. Лакин саваб газанмаг, йалныз иман сайясиндядир (йя’ни сян яввяллярдя мцйсялман идин, лакин мяним имамятими гябул етмирдин. Инди мяним имамятими гябул етдийиня эюря, ямялляринин савабына чатаъагсан).
Шамлы алим: Дцз буйурурсан. Шящадят верирям ки, Аллащдан башга бир мя’буд йохдур, Мящяммяд Онун Рясулу(с), сян Онун Пейьямбяринин(с) щагг ъанишинисян.
* * *
Бу заман имам Садиг ялейщиссалам, юз шаэирдляринин онунла мцбащисяси баряисндя беля нязяр верди:
Щязрят Щумрана буйурду: Сян, юз сюзцнц щядисля уйьун олараг ирялилядийиндян щагга наил олаъагсан.
Щишам ибни Салимя буйурду: Сян щядиси тапмагда ахтарыша башладын. Лакин ону, дцзэцн шякилдя тящвил етмяйи баъармадын.
Мю’минцттага буйурду: Сян мцбащисяйя охшатма вя мцгайися иля дахил олдун вя мювзудан хариъ олдун. Батили-батил васитяси иля рядд едирсян. Сянин батил олмаьын айдындыр.
Сонра Гейс ибни Масиря буйурду: Сян еля данышырсан ки, ону Пейьямбяр(с) щядисиня йахынладасан, лакин, ону узаглашдырырсан, щаггы-батилля гарышдырырсан. Щалбуки, азаъыг олан щагг инсаны чохлу батиллярдян ещтийаъсыз едир. Сян вя Ящвял (Мю’миниттаг) мцбащися заманы, аьаъын будагларындан-будагларына атылан гуш кими, сюзц дяйиширдиниз. Буна эюря дя чох мащирсиниз.
Йунис дейир: Аллаща анд олсун мян еля фикирляширдим ки, имам Щишамын барясиндя Гейся вя Ящвяля дедиклярини буйураъаг. Лакин имам ялейщиссалам, Щишамы чох йцксяк тярздя тя’рифляди. Онун барясиндя беля буйурду:
يَا هِشَامُ لا تَكَادُ تَقَعُ تَلْوِي رِجْلَيْكَ، اِذَا هَمَمْتَ بِالاَرْضِ طِرْتَ
Ей Щишам, сян ики айаьынла щеч вахт йеря йыхылмассан, нящайят сянин ишин, о йеря чатаъагдыр ки, йеря йыхылмаьа олдуьун вахтда, йенидян учаъагсан (йя’ни юзцндя аъизлик щисс едян кими, зирякликля юзцнц гортараъагсан.)
Сонра Щишама буйурду: Сянин кими шяхсляр, эяряк хятиблярля данышсын. Ещтийатлы ол, бящслярдя йолуну итирмяйясян ки, Аллащын истяйи иля бизим шяфаятимиз, бу ъцр бящс вя мцбащися цслубун тярращлыг едянляр цчцндцр.[4]
* * *
Имам Садиг ялейщиссалам Щишам ибни Щякям барясиндя, щямчинин буйурмушдур: «Щишам бизим щаггымызын мцдафиячиси, бизим кяламымызы вя ря’йимизи иряли апаран, бизим щагг олмаьымызы исбат едян, дцшмянляримизин пуч сюзляринин гаршысыны аландыр. Щяр кяс она табе олса, онун фикирляринин ардынъа дцшся, бизя табе олмушдур. Щяр кяс онунла мцхалифят ется, бизимля дцшмянчилик етмишдир.[5]
Шейх Сядуг вя башга алимляр, имам Садиг ялейщиссаламын шаэирди олан Щишам ибни Щякямдян рявайят едирляр ки, мясищилярин бюйцк алим вя рущаниляриндян бири, Бцряйщя (она Ъасялиг дя дейирдиляр) йетмиш ил мцддятиндя мясищи дининдя иди. О, ислам барясиндя ахтарыш апарыр вя щямчинин щаггы сораглашырды. Онун йанында бир гадын да вар иди ки, узун мцддят она хитмятчилик етмишди.
Бцряйщя, мясищиййят дини вя онун исбат олунмасы цчцн мювъуд олан дялиллярин сцстлцйцнц, о гадындан эизлядирди. Нящайят, о гадын, бу ишдян хябярдар олду. Бцрейщя йеня дя ислам барясиндя ахтарыш апармаьа башлады, исламын бюйцк алимляриндян, рящбярляриндян вя салещ шяхсляринин барясиндя арашдырма апарыр, ислам алимлярини танымаг цчцн фяалиййят едирди. Щяр бир груп вя фиргя арасында эязиб долашыр, онларын инанчыларыны вя ягидяляри барясиндя сюзлярини арашдырыр. Лакин щагдан бир шей ялдя едя билмир вя онлара дейирди: Яэяр сизин рящбярляриниз щагг олсайды, онда эяряк щаггын мцяййян яламятляри сиздя мювъуд олмалы иди.
Нящайят, бу ахтарыш йолунда шиялярин, хцсусиля Щишам ибни Щякямин хябярини ешитди.
Имам Садиг ялейщиссаламын шаэирдляриндян бири олан Йунис ибни Ябдцррящман дейир: Щишам дейирди: Бир эцн Бабул Кярхдя олан дцканымын гаршысында отурмушдум. Бир нечя няфяр мяним йанымда Гур’ан охуйурду. Бир дя эюрдцм ки, Бцрейщя дя ичярисиндя олмагла, бир нечя мясищи мяним йаныма эялди. Онларын бя’зиляри кешиш, бя’зиляри ися башга рцтбяли шяхсляр иди. Онларын сайы тягрибян йцзя чатырды. Гара палтарлар эеймиш, башларына узун кешиш папаьы гоймушдулар. Ъасялиг Якбяр Бцрейщя дя онларын арасында иди. Онлар эялиб, мяним дцканымын йанында отурдулар. Бцрейщя цчцн хцсуси стул дцзялтдиляр. О стулун цзяриндя отурду, йепископлар вя рощбанлар башларында олан гара папаглыларла, айаг цстя юз чяликляриня дайандылар.
Бцрейщя деди: Мцсялманлар арасында щяр шяхс кялам елминдя биликли олдуьуну иддиа едиб, шющрят тапмышса, мян онунла мясищиййятин щагг олмасы барясиндя мцбащися етмишям, лакин мяни мящкум едиб, мяьлуб едя биляъяк шей онларда эюрмямишям. Инди сянин йанына эялмишям ки, исламын щагг олмасы барясиндя сянинля мцбащися едям.
Сонра Щишамын Бцрейщя иля мцбащисясини, Щишамын бу мцбащисядя гялябя чалмасыны шярщ веряряк дейир: Мясищиляр еля бир щалда даьлышдылар ки, юзляри иля дейилдиляр: Каш биз Щишам вя онун достлары иля цзляшмяйяйдик. Бцрейщя, бу мцбащисядян сонра, чох гямэин щалда евиня гайытды. Евиндя олан хидмятчи гадын ондан сорушду: Бу гядяр пяришан вя гям-гцссяли олмаьынын сябяби нядир?
Бцрейщя, юзцнцн Щишам иля олан сющбятлярини гадына бяйан етдикдян сонра деди: Мяним гям-гцссяли олмаьымын сябяби бах будур.
Гадын Бцрейщяйя деди: Вай олсун сяня! Сян щаггын далынъа, йохса батилин далынъа эетмяк истяйирсян?
Бцрейщя ъаваб верди: Щаггын далынъа эетмяк истяйирям.
Гадын деди: Щаггы щяр йердя тапсан, щямин тяряфя мейл ет. Инадкарлыгдан узаг ол. Чцнки бу хцсусиййят бир нюв шяккдир, шякк дя чиркин бир мясялядир. Шяк ящли ъящяннямдя олаъаглар.
Бцрейщя гадынын сюзцнц гябул едяряк, гяти гярара эялди ки, сцбщ тездян Щишамын йанына эетсин. Онун йанына эялдикдя эюрдц ки, Щишамын достларындан щеч кяс орада йохдур. Щишама деди: Ей Щишам! Сян еля бир шяхси таныйырсанмы ки, онун фикирлярини юзцня нцмуня эютцрцб, она табе оласан? Она итаят етмяйи, юз дининя итаят щесаб едясян?
Щишам деди: Бяли ей Бцрейщя.
Бцрейщя, о щямин шяхсин хцсусиййятляри барясиндя сорушдугда, Щишам имам Садиг ялейщиссаламын бцтцн хцсусиййятлярини онун цчцн бяйан етди. Бцрейщя, имам Садиг ялейщиссаламы эюрмяк цчцн чох щяйяъан щисси кечирди. Сонра Щишамла бирликдя, Ирагдан Мядиняйя сяфяр етди. Бцрейщянин хидмятчи гадыны да онунла бирликдя иди. Онлар имамын евиня эетмяк истяйирдиляр, лакин имамын евиня чатмамыш, оьлу Муса ибни Ъя’фяр ялейщиссалам иля эюрцшдцляр. «Сагибул Мянагиб» китабында рявайят олундуьуна эюря, Щишам она салам верди. Бцрейщя дя салам вердикдян сонра, ня цчцн эялдиклярини бяйан етдиляр. Имам Казим ялейщиссалам, о заман, кичик бир ушаг иди (шейх Сядугун рявайят етдийиня эюря, Щишам Бцрейщянин башына эялян ящвалатлары имам Казимя нягл етди).
Имам Казим ялейщиссалам: Ей Бцрейщя! Юз китабын Инъилин барясиндя ня гядяр аэащлыьын вардыр?
Бцрейщя: Мян, юз китабыма аэащам.
Имам Казим ялейщиссалам: Онун тящвилиня (йя’ни батини мя’наларына) ня гядяр е’тимад едирсян?
Бцрейщя: Ня гядяр аэащлыьым варса, щямин гядяр дя е’тимад едирям.
Бу заман имам Казим ялейщиссалам Инъилин айялярини охумаьа башлады. Бцрейщя имам Казим ялейщиссаламын бу гираятиндян о гядяр щяйяъанланды ки, деди: Щязрят мясищ ялейщиссалам да сизин охудуьунуз кими Инъили охуйурду. Бу ъцр гираяти щязряти мясищдян башга щеч кяс баъара билмяз.
Сонра Бцрейщя имам Казим ялейщиссалама ярз етди:
اِيّاكَ كُنْتُ اَطْلُبُ مُنْذُ خَمْسِينَ سَنَةَ اَوْ مِثْلَكَ:
Ялли ил мцддятиндя сяни вя йа сянин кимиляри ахтарырдым.
Сонра еля щямин андаъа мцсялманчылыьы гябул етди, онунла эялян хидмятчи гадын да исламы гябул етди. Ислам йолунда эюзял мцгавимят эюстярди. Сонра, Щишам Бцрейщя вя о гадынла бирликдя имам Садиг ялейщиссаламын щцзуруна эялди, имам Казим ялейщиссаламын Бцрейщя иля сющбятлярини, онун вя хидмятчи гадынын исламы гябул етмялярини имам Садиг ялейщиссалама хябяр верди.
Имам ялейщиссалам буйурду:
ذُرِّيَّةً بَعْضُهَا منْ بَعْضٍ وَ اللهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ:
«Онлар, еля ювладлар иди ки, (паклыг вя камал бахымындан) бя’зиляри, бя’зиляриндяндир вя Аллащ ешидян вя биляндир. (Али-Имран 34)
Бцрейщя: Сяня фяда олум, Товрат, Инъил вя Пейьямбярлярин китабларыны щарадан юйрянмисиниз?
Имам Садиг ялейщиссалам: Бу китаблар, онларын юзляри тяряфиндян бизя ирс чатмышдыр. Биз дя онлар кими щямин китаблары тилавят едирик: Онлар кими, охуйуруг. Аллащ йер цзцндя щяр бир щюъъяти гоймушса, о суал верянлярин ъавабында щеч вахт «билмирям» демямишдир.
Ондан сонра Бцрейщя имам Садиг ялейщиссаламын йанында галыб, онун достларындан бири олду. Нящайят еля щязряти имам Садиг ялейщиссаламын дюврцндя дя дцнйадан эетди. Имам шяхсян юзц, онун гуслуну верди, кяфяня бцкцб, юз ялляри иля гября гойду. Сонра буйурду:
هَذَا حَوَارِي مِنْ حَوَارِي الْمَسِيحِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ يَعْرِفُ حَقَّ اللهِ عَلَيْهِ:
«Бу киши Исанын щявариляриндян (ян йахын кюмякчиляриндян) биридир ки, Аллащын юз цзяриндя олан щаггыны таныды».
Имам Садиг ялейщиссаламын сящабяляриндян чоху арзу едирдиляр ки, каш Бцрейщя кими (али мя’няви мягамлара малик) олайдылар.[6]
Бяни Аббасын цчцнъц хялифяси Мящди Аббаси, бир эцн имам Муса ибни Ъя’фяр ялейщиссаламын щцзурунда отурмушду. Пейьямбяр(с) ящли-бейтинин мцхалиф алимляриндян олан Ябу Йусиф дя Щямин мяълисдя иди. О Мящди Аббасийя цз тутуб, деди: Иъазя верирсянми Муса ибни Ъя’фярдян еля суаллар сорушум ки, ъаваб веря билмяйиб, аъиз галсын?
Мящди Аббаси деди: Бяли, иъазя вердим.
Ябу Йусиф имам Казим ялейщиссалама деди: Сяндян бир шей соруша билярямми?
Имам ялейщиссалам буйурду: Бяли, суал вер.
Ябу Йусиф деди: Бир кяс Щяъъ мярасиминдя ещрам баьлайыбса, онун кюлэяйя эетмяси ъаиздирми?
Имам ялейщиссалам: Ъаиз дейил.
Ябу Йусиф: Яэяр ещрамлы шяхсин, йердя, юз мянзили кими бир хеймя гурса, онун кюлэясиня эетмяси ъаиздирми?
Имам ялейщиссалам буйурду: Бяли, ъаиздир.
Ябу Йусиф: Бу ики кюлэя арасындан ня кими фярг вардыр ки, биринъиси ъаиз дейил, икинъиси ъаиздир.
Имам Казим ялейщиссалам: Айлыг адяти (айбашы) олан бир гадын, адяти дюврляриндя кечян намазларынын гязасыны гылмалыдырмы?
Ябу Йусиф: Хейр.
Имам ялейщиссалам: Щямин эцнлярдя тутмадыьы оруъун, гязасыны етмялидирми?
Ябу Йусиф: Бяли.
Имам ялейщиссалам буйурду: Мяня де эюрцм, бу ики иш арасында ня кими фярг вардыр ки, биринъидян намазын гязасы йохдур, лакин икинъи щалда оруъун гязасыны тутмалыдыр.
Ябу Йусиф: Аллащын эюстяриши белядир.
Имам Казим ялейщиссалам: Щяъъ ещрамында олан шяхс цчцн дя эюстяриш верилдийи кимидир. (Йя’ни шярият мясяляляриндя гийас етмяк олмаз).
Ябу Йусиф, бу ъавабдан сонра, о гядяр хяъалят чякди ки, Мящди Аббаси она деди: Истяйирдин ки, имамы хар етмяк цчцн бир иш эюрясян, лакин баъара билмядин.
Ябу Йусиф деди: Рямани бищяъярин дамиьин «йя’ни Муса ибни Ъя’фяр мяни бир сюзля терор етди» (йя’ни онун ъавабы мцгабилиндя мян щейран галдым).[7]
Аббаси хялифяляринин бешинъиси, Щарун Яр-Ряшид, имам Казим ялейщиссаламла сющбят едяркян, о щязрятя хитаб едиб, деди: Сиз бцтцн ъамаат арасында, сизя Рясули Якрямин(с) ювлады дейя хитаб олунмасына рява билирсиниз. Вя дейирсиниз ки, биз Рясулуллащын(с) оьланларыйыг. Щалбуки Пейьямбярин(с) оьлу йох иди ки, сиз оьул нащийясиндян, онун ювлады сайыласыныз. Билирсиниз ки, няслин давам етмяси, оьлан тяряфиндяндир, гыз тяряфиндян йох. Сиз Пейьямбярин(с) гызынын оьланларысыныз. Демяли сиз Пейьямбярин(с) оьлу дейилсиниз?
Имам Казим ялейщиссалам: Яэяр щал-щазырда Пейьямбяр(с) дири олсайды вя сянин гызынын елчилийиня эялсяйди, сян она мцсбят ъаваб верярдинми?
Щарун: Гярибядир! Ня цчцн мцсбят ъаваб вермяйим?! Яксиня, бу гощумлуг сябябиля бцтцн яряб вя яъямляря ифтихар едярдим.
Имам Казим ялейщиссалам: Лакин Пейьямбяр(с) мяним гызыма елчи эялмяз вя онун цчцн мяним гызымы алмасы, рява дейилдир.
Щарун: Ня цчцн?
Имам Казим ялейщиссалам: Чцнки Пейьямбяр(с) мяним дцнйайа эялмяйимя сябябидир (мян онун нявясийям). Лакин о, сянин дцнйайа эялмяйиня сябяб дейил.
Щарун: Ящсян сяня ей Муса! Инди мяним суалым будур ки, ня цчцн сиз дейирсиниз ки, мян Пейьямбярин(с) зцрриййясиндяням? Щалбуки Пейьямбярин(с) нясли йох иди. Чцнки нясил оьлан нащийясиндян эялир, гыз тяряфиндян йох. Пейьямбярин(с) оьлу йох иди. Сиз Пейьямбярин(с) гызы Зящра яляйщиссяламдан дцнйайа эялмисиниз. Зящра ялящиссяламын нясли дя Пейьямбярин(с) нясли сайылмаз.
Имам Казим ялейщиссалам Мяня аман верярсянми бу суалына ъаваб верим?
Щарун: Бяли, ъаваб вер.
Имам Казим ялейщиссалам Ян’ам сурясинин щяштад дюрд-щштад бешинъи айялярини тилавят етди:
وَ مِنْ ذُرِّيَّته دَاوُدَ وَ سُلَيْمَانَ وَ اَيُّوبَ وَ يُوسُفَ وَ مُوسَى وَ هَارُونَ وَ كَذَلِكَ نَجْزِي المُحْسِنِينَ-وَ زَكَرِيَّا وَ يَحْيَى وَ عِيسَى وَ اِلْيَاسَ كُلٌّ مِنَ الصَّالِحِينَ
«Ибращимин сцлалясиндян Давуд, Сцлейман, Яййуб, Йусиф, Муса, Щарун бунлар Ибращимин сцлалясиндяндир. Биз йахшы ямяли салещ инсанлара беля мцкафат верярик. Щямчинин Зякяриййа, Йящйа, Иса вя Илйас да ейни гайда иля. Онларын щяр бири салещлярдян иди.
Сиздян сорушурам: Исанын атасы ким иди?
Щарун: Исанын атасы йох иди.
Имам Казим ялейщиссалам: Буна ясасян Аллащ-тяала, йухардакы айядя, Исаны ана тяряфиндян Пейьямбярляря мцлщяг етмиш, онун няслиндян щесаб етмишдир. Биз дя анамыз Фатимя ялейщас-саламын тяряфиндян Пейьямбярин(с) няслиня говушуруг.
Сонра буйурду: Дялиллярими артырыммы?
Щарун: Бяли, буйур.
Имам Кзим ялейщиссалам: Аллащ-тяала мцбащиля щадисяси иля ялагядар буйурур:
فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَائَكَ مِنَ الْعلمْ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَائَنَا وَ اَبْنَائَكُمْ وَ نِسَائَنَا ونسائكم وَ اَنْفُسَنَا وَ اَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ الله عَلى الْكَاذِبِينَ
«Яэяр (Щязряти Иса барясиндя) сяня верилян елмдян сонра, йеня дя мцййян шяхсляр сянинля мцнагишяйя вя мцбащисяйя галхсалар, онлара де: Эялин, биз юз ювладларымызы, сиз дя юз ювладларынызы чаьыраг, биз юз гадынларымызы дя’вят едяк, сиз дя юз гадынларынызы дя’вят един, биз юз няфсляримизи дя’вят едяк, сиз дя юз няфсляринизи. Бу заман мцбащиля едяряк, Аллащын ля’нятини йаланчылара гярар веряк. (Али-Имран 61).
Сонра буйурду: Индийя гядяр щеч кяс иддиа етмямишдир ки, Пейьямбяр(с) мцбащиля заманы (йя’ни батил йола эедянляря нифрин едиб, щялакыны Аллащдан истянилмяси) нясранилярля мцбащиля заманы щязрят Яли, Фатимя, Щясян вя Щцсейндян башгасыны апармышдыр. Буна ясасян, бу щадисядян мя’лум олур ки, янфусуна (юз няфсляримиз) дедикдя мягсяд, Щязрят Яли, ябнаяна (оьланларымыз) дедикдя мягсяд, Щясян вя Щцсейндир. Демяли Аллащ онлары, Рясули Якрямин(с) оьланлары щесаб етмишдир.
Щарун имам Казим ялейщиссаламын ачыг-айдын дялилини гябул едиб, деди: Афярин вя ящсян сяня ей Муса.[8]
Бюйцк Йепископун достларындан олан, мясищи Ябу Гцрря, имам Рза ялейщиссаламын дюврцндян мцяййян хябярляр йайан бир шяхс иди. Имам Рза ялейщиссаламын шаэирдляриндян бири олан, Сяфван ибни Йящйа дейир: Ябу Гцрря мяня деди ки, ону имамын щцзуруна апарым. Мян имамдан иъазя алдым, имам иъазя вердикдян сонра Ябу Гцрря, о щязрятин щцзуруна эялди. Яввялъя динин щюкмляри щалал-щарам барясиндян мцяййян суаллар сорушду, нящайят сющбят тощид барясиня йюнялди. О, бу барядя беля деди: «Бизя рявайят етмишляр ки, Аллащ, юз эюрцшцнц вя кяламыны ики Пейьямбяр(с) арасында бюлмцшдцр (йя’ни Пейьямбярляр арасындан ики няфяри сечиб, бири иля данышмыш, бириня ися юзцнц эюстярмишдир). Данышмаьы Муса Пейьямбяря эюрцшцнц ися Щязряти Мящяммядя(с) ята етмишдир (буна ясасян Аллащ эюрцня билян варлыгдыр).
Имам Рза ялейщиссалам: Яэяр беля олса онда Пейьямбяри Якрям(с) ъиння, инся хябяр вериб, демязди ки, эюзляр Аллащы эюря билмяз, мяхлугатын елм вя аэащлыглары ону ящатя едиб, Аллащын затыны дярк едя билмяз. Онун щеч бир охшары вя мисли йохдур. Буну дейян щансы Пейьямбярдир? Мяэяр Щязряти Мящяммяд(с) беля буйурмайыбмы?
Ябу Гцрря: Бяли беля буйурмушдур.
Имам Рза ялейщиссалам: Буна ясасян неъя мцмкцн ола биляр ки, Пейьямбяр(с) Аллащ тяряфиндян ъамаата доьру эялиб, онлары Аллащ йолуна дя’вят етсин вя онлара эюзляр Аллащы эюрмяйя гадир дейилдир, мяхлугатын елми онун пак затыны дярк етмяйя гцдряти йохдур, онун охшары вя мисли йохдур, дедикдян сонра, щямин Пейьямбярин юзц «мян Аллащы ики эюзцмля эюрмцшям» десин? Щямчинин «ону елми ъящятдян ящатя етмишям» десин? Щямчинин «о инсан шяклиндя эюрцняндир»десин»? Сиз хяъалят чякмирсинизми? Гялбяляри гара олан динсиз шяхсляр, о щязрятя беля ифтиралар йаха билмямишляр ки, о бир сюзц дедикдян сонра онун яксиня демиш олсун.
Ябу Гцрря: Аллащ юзц Гур’анда (Няъм сурясинин 13-ъц айяси) буйурур:
وَ لَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً اُخْرَى
«Бир даща Пейьямбяр(с) Аллащы эюрдцм.»
Имам Рза ялейщиссалам: Щямин йердя башга бир айя вардыр ки, Пейьябярин(с) эюрдцйц шейляри бяйан едиб, буйурур: Ма кязябял фуаду, ма ряа «гялб онун эюрдцкляри барядя щеч вахт йалан демирди» йя’ни Пейьямбярин(с) гялби, эюзцнцн эюрдцклярини йалан щесаб етмяди.
Сонра Аллащ щямин сурядя Щязряти Мящяммядя хябяр вериб, буйурур:
مَا كَذَبَ الْفُؤادُ مَا رَأى
«О Пярвярдиэарынын бюйцк нишаня вя айяляринин бир гисмини эюрдц.
Буна ясасян Аллащын Пейьямбяринин(с) эюрдцйц нишаняляр онун затындан там башга бир шейляр имиш. Йеня Аллащ, Таща сурясинин 110-ъу айясиндя буйурур:
وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً
«Онларын Аллаща аэащлыглары вя ящатяляри йохдур». Буна ясасян яэяр эюзляр Аллащы эюря билсяляр, онда она аэащлыг вя ящатя тапа билярляр (щалбуки йухардакы айя дейир ки, бу ъцр аэащлыг мцмкцн дейилдир).
Ябу Гцрря: Онда сиз, Аллащын эюрцнмяси барясиндя олан рявайятляри тякзиб едирсиниз?
Имам Рза ялейщиссалам: Яэяр рявайятляр Гур’анын яксиня оларса тякзиб едирик. Мцсялманларын фикир бирликляриндя олан мясяля будур ки, «Аллащын варлыьы барясиндя елми ящатя тапмаг олмаз, эюзляр онун затыны дярк едя билмязляр вя онун щеч бир шейя охшарлыьы йохдур.[9]
* * *
Йеня дя Сяффан дейир: Ябу Гцрря мяни вастячи салыб, имам Рза ялейщиссаламдан иъазя алды вя онун щцзуруна эялдикдян сонра, щалал-щарам барясиндя бир нечя суал дейиб, ахырда сорушду: Сиз гябул едирсинизми ки, Аллащ мящмулдур.
Имам ялейщиссалам: Щяр бир мящмул (щямл олунан, дашынан) она бир фе’л (щямл) ваге олур ки, башга бир шейя аид едилир. Мящмул бир исмдир ки, онун мя’насы щамилдян ибарят олан башга бир шейя архаланмаг вя нюгсанлы щалдыр.
Неъя ки дейирсян: Зябяр-зир, йухары-ашаьы дедикдя (зябяр вя йухары, бя’зиляринин мядщ олунмасына, зир вя ашаьы ися нюгсана дялалят едир) Аллащ да щеч вахт дяйишиклийя мя’руз гала билмяз.
Аллащ бцтцн шейлярин амили вя горуйуъусу, кешикчисидир. Мящмул кялмяси дя башга бир шейя архаланмадан, щеч бир мяфщуму олмайаъагдыр (буна ясасян Аллащ щеч вахт мящмул ола билмяз). Щяр кясин Аллаща вя онун язямятиня иманы олса, юз дуаларында Аллаща хитаб едяряк, «ей мящмул» дейя хитаб етмяз.
Ябу Гцрря: Гур’ан, Щаггя сурясинин он йеддинъи айясиндя, буйурур:
وَ يَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذٍ ثَمَانِيَةٌ
«О эцндя, Пярвярдиэарынын яршини сяккиз няфяр онларын башы цстцндя щямл едярляр.
Щямчинин Ьафир сурясинин йеддинъи айясиндя буйурулур:
الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ
«О кясляр ки, Аллащын яршини щямл едярляр».
Имам ялейщиссалам: Ярш щеч дя Аллащын ады дейил, яксиня о Аллащын елм вя гцдрятинин адыдыр. Еля бир яршдир ки, щяр бир шей онда вардыр. Сонра Аллащ, яршин щямл олунмасыны, юзцндян башгаларына, йя’ни мялаикяляря щяваля етмишдир.
Ябу Гцрря: Рявайятдя дейилир ки, щяр вахт Аллащ гязяб ется, ярши щамл едян мялякляря Аллащын гязяби аьырлыг эятирир. Онлар, юз чийинляриндя бу аьырлыьы щисс едир, сяъдяйя дцшцрляр. Аллащын гязяби сойудугда ися, онларын чийинляри йцнэцлляшир, яввялки вязиййятиня гайыдыр». Сиз, бу рявайяти тякзиб едирсинизми?
Имам Рза ялейщиссалам бу рявайяти рядд етмяк цчцн буйурду: Ей Ябу Гцрря! Мяня де эюрцм, Аллащ шейтаны лянятляйиб, она гязябляндийи эцндян индийя гядяр, ондан разы олан бир вахты олубму? (Аллащ ондан щеч вахт разы олмамыш) яксиня щямишя шейтана вя онун ардынъа эедян достларына гязяблянмишдир. (Сянин дедийиня ясасян о замандан индийя гядяр, яршин щямл едянляри, сяъдя щалында олмалыдырлар. Щалбуки беля дейилдир. Демяли ярш Аллащын ады дейилдир.
Бундан ялавя сян неъя ъцрят едирсян ки, Пярвярдиэары щалдан-щала дцшцб, дяйишилмякля вясф едирсян. Ону мяхлугат кими дяйишикликляря мя’руз олан щесаб едирсян. Аллащ бу кими йерсиз сюзлярдян пак вя пакизядир. Онун заты сабит вя дяйишиклийя мя’руз галмайандыр. Бцтцн варлыглар онун гцдряти даирясиндя, онун тядбири ясасындадыр. Бцтцн варлыглар она ещтийаълыдыр. Амма о, щеч кяся ещтийаълы дейилдир.[10]
Аллащы инкар едянлярдян бири, имам Рза ялейщиссаламын щцзуруна эялди. О щязрятин щцзурунда бир нечя няфяр вар иди. Имам ялейщиссалам она буйурду: Яэяр щагг сизинля олса, (щалбуки беля дейилдир) беля олан щалда биз вя сиз бярабярик. Намаз, зякат, оруъ вя иманымызын бизя щеч бир зийаны олмаз. Амма яэяр щагг бизимля олса, (ялбяття ки, белядир) беля олан щалда биз ниъат тапанлардан, сиз дя щялак олуб, зийана уьрайанлардан олаъагсыныз.
Аллащы инкар едян: Мяня де эюрцм, Аллащ неъядир? О щарададыр?
Имам ялейщиссалам: Вай олсун сяня! Эетдийн бу йол там йанлыш вя сящв бир йолдур. Аллащ юзц, неъялийи хялг етмишдир, амма юзц, щеч вахт неъяликля вясф олуна билмяз. О мяканы йаратмышдыр, амма мякана щеч бир ещтийаъы йохдур. Буна ясасян Аллащын пак заты неъяликля, мяканла танынмаз. О, щисс гцввяляринин щеч бири иля дярк олуна билмяз вя щеч няйя охшадыла билмяз.
Аллащы инкар едян: яэяр Аллащ щисс гцввяляринин щеч бири иля дярк олунмазса, демяли о бир шей дейилдир.
Имам ялейщиссалам: Вай олсун сяня! Щисс гцввяляринин ону дярк етмякдя аъиз олмасына эюря, ону инкар едирсян. Лакин биз ону щисс цзвляримиз вастяси иля дярк етмядийимизя бахмайараг, она иман эятирмишик вя инанырыг ки, Пярвярдиэарымыздыр. Щеч бир шейя охшарлыьы йохдур.
Аллащы инкар едян: Мяня де эюрцм Аллащ щансы замандан олмушдур?
Имам: Мяня де эюрцм Аллащ щансы заманда мювъуд олмамышдыр ки, мян дя сяня щансы замандан олдуьуну дейим.
Аллащы инкар едян: Аллащын варлыьына дялиниз нядир?
Имам: Мян юз бядянимя бахдыьым заман, юз бядянимин узунлуьу, ени вя саир кими шейлярдян щеч бир шейи артырыб-азалда билмярям, онун зийанларыны, писликлярини ондан дяф едя билмярям, она щеч бир файда чатдыра билмярям. Она эюря дя йягин етмишям ки, бу бядян гурлушунун бир халиги олмушдур. Буна эюря дя онун йараданыны е’тираф етмишям. Бундан ялавя улдузларын щярякяти, булудларын йаранмасы, кцляклярин ясмяси, ай вя эцняшин вя улдузларын (юз орбитляри ясасында) щярякят етмяси эюстярир ки, бу щярякятлярин щяр биринин щярякят вериъиси вардыр вя бцтцн бу варлыгларын бир халиги, йараданы вардыр.[11]
Йунис ибни Ябдцррящман, имам Рза ялейщиссаламын шаэирдляриндян бири иди. Щямин дюврдя гяза-гядяр тале барясиндя чох гызьын мцбащисяляр эедирди. Йунис гязавц-гядярин ян дцзэцн мя’насыны, имамын дилиндян ешитмяк истяйирди. О, щязрятин щцзуруна эялиб, бу барядя изащ верилмясини истяди.
Имам Рза ялейщиссалам она буйурду: Ей Йунис гядяриййя ягидясини гябул етмя.[12] Чцнки онларын ягидяляри ня ъящянням ящлинин, ня дя шейтанын дедийи иля дцз эялмир.
Йунис: Аллаща анд олсун! Мян гядяриййялярин сюзлярини гябул етмирям. Амма мян инанырам ки, щяр ня баш верибся, щюкмян Аллащын ирадяси, щюкмц вя тягдири иля баш верибдир.
Имам Рза ялейщиссалам: Ей Йунис! Беля дейилдир… (яксиня Аллащын истяйи будур ки, инсан да юз ишляриндя ихтийар сащиби олсун.) Билирсянми мяшиййят (Аллащын истяйи) ня демякдир?
Йунис: Хейр.
Имам Рза ялейщиссалам: Аллащын истяйи илкин йаддыр (лювщи-мящфуздур). Ирадянин ня олдуьуну билирсянми?
Йунис: Хейр.
Имам Рза ялейщиссалам: Ирадя, истядийи шей барясиндя гярара эялмякдир. Билирсянми гядяр нядир?
Йунис: Хейр.
Имам Рза ялейщиссалам: Гядяр бир шейин юлчцлярини тя’йин едиб, сярщядлярини мцяййянляшдирмякдир. Мясялян юмрцн узунлуьу, юлцмцн чатмасы вя саир. Сонра буйурду: Щюкм (гяза) дедикдя, мягсяд щяр щансы бир шейи мющкямлятмяк вя ону щяйата кечирмякдир.
Имам Рза ялейщиссаламын бу кими бяйанларындан гане вя разы олуб, о щязрятя мяфтун олан Йунис, имамын мцбаряк башыны юпмяйя иъазя истяди вя бу заман деди:
فَتَحَتْ لِى شَيْئًا كُنْتُ عَنْهُ فِى غَفْلَةٍ
Мяним цчцн мцшкцл мясялялярин дцйцнлярини ачдын вя мяни аэащ етдин.[13]
Шейх Муфид «иршад» китабында йазыр: Аббаси хялифяляринин йеддинъиси Мя’мун, имам Ъавад ялейщиссалама ашиг олмушду. Чцнки, о щязрятин кичик йашларында олмасына бахмайараг, елм, камал вя цстцнлцклярини мцшащидя етмиш вя эюрмцшдц ки, о щязрят елм, щикмят, ядяб, ягл, камал, тяфяккцр тярзиндя еля бир мягама чатмышдыр ки, йашлы гоъалар беля, ону дярк етмякдя аъиздирляр. Буна эюря дя гызы Цммцл Фязли она яря верди вя онлары Мядиняйя тяряф эюндярди. Щямчинин Мя’мун, о щязрятин йцксяк мягамыны тя’рифляйиб, (она ещтирам едирди.)
Щясян ибни Мящяммяд ибни Сцлейман Ряййан, ибни Шябибдян рявайят едир ки, о беля дейир: Мя’мун юз гызы Цммцл Фязли имам Ъавад ялейщиссалама яря вермяк истядикдя, Бяни-Аббас гябиляси бундан хябярдар олду, бу иш онлара чох аьыр эялди. Мя’мунун бу ишиндян наращат олуб горхдулар ки, Щязрят Ъавад ялейщиссаламын иши, атасы имам Рза ялейщиссалам кими ола. Беляликля Мя’мунун вяли’ящдлик мягамы Бяни-Аббасдан Бяни Щашимя кечмиш ола. Буна эюря дя бир йеря йыьышыб, бу барядя мяшвярят етдикдян сонра, Мя’мунун йанына эялиб, дедиляр: Ей мю’минлярин ямири! Сяни Аллаща анд веририк ки, гызыны Ризанын оьлуна вермяк фикриндян дюнясян. Чцнки биз горхуруг ки, бу васитя иля Аллащын бизя нясиб етдийи бу мягамы вя Аллащын бизим цчцн нязярдя тутдуьу иззят вя шювкят либасыны ялимиздян чыхарасан. Чцнки сян, бизим бу дястяйя (Бяни-Щашимя) гаршы олан кин-кидурятимизи вя дцшмянчилийимизи билирсян. Яввялки хялифялярин, онларла неъя ряфтар етдийини дя билирсян. Онлар, сянин яксиня олараг, онлары сцрэцн едиб, зялил вя хар щесаб едирдиляр. Биз, сянин, онун атасы Рза иля беля даврандыьын заман тяшвишдя олуб, ниэяранчылыг кечирдирдик. Амма нящайят, Аллащ онун шяррини биздян хилас етди. Сяни Аллаща анд веририк ки, Аллащ барясиндя фикирляш вя бизи тязяъя синямиздян чыхмыш гям-гцссяйя мцбтяла етмя. Юз гызын Цммцл Фязли Яли ибни Муса Рзанын оьлуна вермяк фикриндян дашын, бу мягама лайиг олан Бяни-Аббас ювладлары иля гощум ол.
* * *
Мя’мун, Бяни-Аббас гябиляси цзвляринин е’тиразында, деди: Сизинля Ябу Талиб ювладларынын арасында олан кин-кцдурятин сябяби, сизин юзцнцзсцнцз. Яэяр сиз онлара инсафла йанашсаныз, онлар хилафят мягамына даща лайигдирляр. Амма яэяр яввялки хялифяляря эялдикдя ися, щягигятян онлар Бяни-Щашимля гощумлуг ялагялярини кясдиляр. Мян Аллаща онлар кими бир иш эюрмякдян, пянащ апарырам. Аллаща анд олсун, Щязрят Рзанын вяли’ящдлийи мясяляси иля ялагядар олан йериня йетирдийим ишлярдян щеч вахт пешман дейилям. Мян щягигятдя ондан истямишдим ки, хилафяти яля алсын вя мян хилафяти юзцмдян узаглашдырам. Лакин о, бу ишдян имтина етди вя Аллащын буйурдуьу тягдир дя эюрдцйцнцз кими олду.
Мяним Щязряти Ъавады, юзцмя кцрякян сечмяйимин сябяби, онун кичик йашлы олмасына бахмайараг, елм вя биликдя, зяманянин бцтцн алимляриндян цстцн олмасыдыр. Доьрудан да онун елми чох гярибядир. Мян цмидварам ки, мяним онун барясиндя билдиклярим тезликля сизин цчц вя бцтцн ъамаат цчцн ашкар олсун ки, мяним нязярдя тутдуьум ишин вя ря’йин дцзэцн олмасыны баша дцшясиниз.
Онлар ъавабда дедиляр: Бу аз йашлы ъаванын ряфтар вя ямялляринин сяни щейрятя салмасы, сяни она мяфтун етмясиня бахмайараг, йеня дя о, бир ушагдыр. Онун мя’рифят вя дцшцнъя габилиййяти аздыр. Она мющлят вер бир гядяр бюйцсцн. Бюйцк алим олдугдан, дин елмляриндя фягищ олдугдан, елм юйряндикдян сонра, истядийин иши онун барясиндя эюря билярсян.
Мя’мун деди: Вай олсун сизляря! Мян о ъаваны сиздян даща йахшы таныйырам. Бу ъаван еля бир сцлалядяндир ки, онларын елмляри, Аллащ тяряфиндяндир. Онлар Аллащ тяряфиндян олан илащи вя гейри мящдуд бир елм мянбяйиня говушмушлар. Аталары иля бирликдя дин елмляриндя вя ядябдя щеч кяся ещтийаълары йохдур. Башгаларынын ялляри, онларын чатдыьы камал щяддиня чата билмяз. Щамы онларын гапысына ещтийаълыдыр. Яэяр истяйирсинизся ону имтащана чякин. Мяним дедикляримин доьру олуб-олмамасы сизин цчцн айдын олсун.
Онлар дедиляр: Бу йахшы тяклифдир. Биз ону имтащан етсяк, чох хошщал оларыг. Бизя иъазя вер, онун щцзуруна бир шяхси эятиряк, ондан фигщи вя ислам ящкамы мясялялярини сорушсун. Яэяр дцзэцн ъаваб верся, бизим щеч бир е’тиразымыз олмаз. Беля олан щалда сизин ишиниздя щеч бир ирад тута билмярик. Гощум-танышларын вя йадларын гаршысында мю’минлярин ямиринин дцзэцн фикирляшдийи мя’лум олар. Яэяр ъаваб вермякдя аъиз галарса, онда айдын олар ки, бу барядя бизим сюзцмцз сянин мяслящятин вя хейрхащлыьын цчцн имиш.
Мя’мун деди: Щяр вахт истясяниз сизя иъазя верирям ки, бу иши эюрясиниз.
Онлар Мя’мунун йанындан эетдикдян сонра мяслящятляшиб гярара алдылар ки, о дюврцн бюйцк газиси олан Йящйа ибни Яксями чаьырсынлар ки, Щязряти Ъавад ялейщиссаламдан бя’зи суаллары сорушсун, о да ъаваб веря билмясин.
Е’тираз едянляр Йящйа ибни Яксямин йанына эедиб она чохлу мал-дювлят вя’дяси веряряк, Щязрят Ъавад ялейщиссаламла мцбащися етмясини истядиляр.
Сонра мя’мунун йанына эялиб, ондан истядиляр ки, мцбащися цчцн бир эцн, тя’йин етсин. Мя’мун щямин эцнц тя’йин етди. Щямин эцндя бюйцк алимляр вя Мя’мунун юзц щямчинин Йящйа ибни Яксям щямин йыьынъагда щазыр олдулар. Мя’мунун эюстяришиня ясасян Щязрят Ъавад ялейщиссалам цчцн бир дюшяк салдылар вя далына ики балыш гойдулар. Доггуз йашы тязя тамам олмуш имам Ъавад ялейщиссалам мяълися дахил олду. Онун цчцн тя’йин олунан йердя яйляшди. Йящйа ибни Яксям дя онунла цзбяцз отурду. Ъамаат да щяр бири юз йериндя отурдулар, Мя’мун да имам Ъавад ялейщиссаламын алтында олан дюшяйя йапышыг бир дюшяйин цстцндя отурду.
Йящйа ибни Яксям Мя’муна цз тутуб, деди: Ей мю’минлярин ямири! Иъазя верирсянми Ябу Ъя’фярдян (Щязрят Ъавад ялейщиссалам) сорушум?
Мя’мун: Онун юзцндян иъазя ал.
Йящйа ибни Яксям имама цз тутуб, деди: Сяня гурбан олум, иъазя вер сяндян бя’зи мясяляляри сорушум.
Имам Ъавад ялейщиссалам: Соруш.
Йящйа: Ещрам щалында олан бир шяхсин бир щейваны шикар етдийи барясиндя ня буйурурсунуз?
Имам ялейщиссалам: Де эюрцм, о шяхс щиллидя (щярямин щцдудларындан хариъдя) юлдцрмцшдцр, йохса щярямдя? Щямин шяхс бу барядя олан щюкмц билирди, йохса йох? Гясдян юлдцрдц, йохса хята цзцндян? О шяхс азад иди, йохса гул? Бюйцк иди, йохса кичик? О биринъи дяфя беля бир иш эюрцрдц, йохса яввяллярдя эюрмцшдц? О шикар гушлардан иди, йохса башга щейванлардан? Кичик щейванлардан иди, йохса бюйцк щейванлардан? Беля бир иш эюрмякдя горхусуз, щцркцсцз ямял етмишди, йохса пешман олмушду? Эеъя олмушду, йохса эцндцз? Цмря ещрамында иди, йохса щяъъ ещрамында? (Бу ийирми ики гисмин щансы бириндяндир ки, щяр биринин юзцня мяхсус ъавабы вардыр).
Йящйа бу суалларын гаршысында щейран вя сярэярдан галды, онун аъизлийи цзцндя эюрцндц. Дили топуг вурмаьа башлады. Беля ки, орада оланларын щамысы, онун имам Ъавад ялейщиссаламын щцзурунда аъиз галдыьыны эюрдц.
Мя’мун деди: Пярвярдиэара, бу не’мятя эюря сяня щямд едирям ки, мяним фикирляшдийим кими олду. Сонра юз гощум-яграбаларына цз тутуб, деди: Инди билдинизми ки, сизин гябул етмядикляриниз ясассыз иди?
Сонра иамам Ъавад ялейщиссаламын юз гызы иля ягд мярасимини бяргярар етди.[14]
Исщаг Кинди Ирагын бюйцк алимляриндян вя философларындан щесаб олунурду. О, кафир олмасына бахмайараг, Гур’аны мцталия едяркян, онун бя’зи айялярини защирдя башга айяляри иля зиддиййятли эюрцрдц. Гярара алмышды ки, Гур’анын зиддиййятляри барясиндя бир китаб йазсын. Онун шаэирдляриндян бири имам Щясян Ясэяри ялейщиссаламын щцзуруна эялди.
Имам ялейщиссалам она деди: Сизин аранызда ряшадятли бир шяхс вардырмы ки, дялил ясасында устад Киндинин бу ишинин гаршысыны алсын?
Шаэирд деди: Биз онун шаэирдлярийик, онун гаршысыны неъя ала билярик?
Имам Щясян Ясэяри ялейщиссалам буйурду: Сяня бир сюз юйрядярям. Онун йанына эет, щямин сюзц она де. Амма яввялъя онун йанына эедиб, бир нечя эцн онун башладыьы илдя она кюмяк ет. Онунла там достлуг бяргярар етдикдян сонра она де ки, мяним нязяримдя бир суал йаранмышдыр, соруша билярямми? О дейяъяк соруш. Сян она дейярсян: Яэяр Гур’аны эюндярян шяхс (йя’ни Аллащ) сянин йанына эялся ола билярми ки, Гур’ан айяляриндян онун нязярдя тутдуьу мя’на сянин эцман етдийин мя’налардан башга, тамамиля фяргли олсун?
Устад Кинди дейяъяк ки, бяли беля бир иш мцмкцндцр.
Бу заман она дейярсян ки, сян щарадан билирсян, бялкя Аллащын щямин айялярдя мягсяди сянин баша дцшдцкляриндян башгадыр?
Шаэирд Исщагын йанына эетди, бир мцддят она китаб йазма ишиндя кюмяк етди. Нящайят имам Щясян Ясэяри ялейщиссаламын эюстяришиня ясасян деди: Де эюрцм мцмкцн ола билярми ки, бу Гур’ан айяляриндя Аллащ, сянин баша дцшдцйцндян башга мя’налары нязярдя тутмуш олсун?
Исщаг бир гядяр фикирляшдикдян сонра, деди: Суалыны бир дя тякрар ет.
Шаэирд бу суалы йенидян тякрар етдикдя устады деди: Бяли мцмкцндцр ки, Аллащ мяним баша дцшдцйцм защири мя’надан там башга бир шейи нязярдя тутмуш олсун. Сонра шаэирдиня деди: Бу сюзц ким сяня юйрятмишдир?
Шаэирд деди: Еля беля, юз гялбимдян кечди сорушдум.
Устад деди: Бу кялам чох йцксяк бир мягамдыр. Сянин кимилярдян баш вермяси чох узаг нязяря эялир. Сян щяля беля елми мягама чатмамысан.
Шаэирд деди: Бу сюзц имам Щясян Ясэяри ялейщиссаламдан ешитдим.
Устад деди: Инди щягигяти дедин. Беля мясяляляри бу сцлалядян башгасы дейя билмяз.
Сонра устад од йандырыб индийя гядяр Гур’анын зиддиййятляри барясиндя йаздыгларынын щамысыны йандырды.[15]
Сибт ибни Ъози сцннцлярин бюйцк алимляриндян бири иди. О мцхтялиф дяйярли китаблар йазмышдыр. Щяйаты дюврцндя щямишя Баьдад вя саир кими шящярлярдя юз моизяляри иля ъамаата йол эюстярярди. Нящайят 597-ъи щиъри гямяри илиндя, Рамазан айынын он икисиндя, Баьдадда дцнйадан эетди.[16]
Имам Яли ялейщиссаламын сяъиййяви хцсусиййятляриндян бири бу иди ки, щямишя ъамаата дейярди: Сялуни гябля ян тяфгудуни «ня гядяр ки, мяни ялдян вермямисиниз ня истяйирсинизся сорушун».
Беля бир сюз мя’сум имама мяхсусдур. Ондан сонра щяр кяс буну иддиа етмишся дя рцсвай олмушдур. Инди шцъаятли бир гадынын Сибт ибни Ъози иля мцбащисясиня диггят йетирин.
Бир эцн о мянбярдя данышаркян щямин сюзц деди: Ей ъамаат ня гядяр ки, мян саьам, истядийиниз шейляри мяндян сорушун.
Онун моизя мяълисиндя чохлу шия вя сцннц гадын вя киши вар иди. Бирдян йердян бир гадын дуруб, беля сорушду: Мяня де эюрцм бу щядис дцзэцндцрмц ки, мцсялманлардан бир групу Османы гятля йетирдикдя, онун ъяназяси цч эцн ортада галды, щеч кяс эедиб, ъяназяни дяфн етмяди.
Бяли, белядир.
Гадын: Де эюрцм, бу щядис дя дцздцрмц ки, Салман Мядаиндя дцнйадан эетдикдя, Щязрят Яли Мядинядян (вя йа Куфядян) Мядаиня эедиб, онун ъяназясиня намаз гылды вя ещтирамла кяфян вя дяфн мярасиминдя иштирак етди, онун ъяназясинин йердя галмасына иъазя вермяди?
Сибт: Бяли, дцздцр.
Гадын: Буна ясасян ня цчцн Яли ялейщиссалам Осман юляркян, Мядинядя олдуьуна бахмайараг, Османын ъяназясини дяфн етмяйя эетмяди? Бу заман Яли ялейщиссалам Османын ъяназясини дяфн етмядийиня эюря хятакар иди, йохса Осман кафир олдуьуна эюря Яли ялейщиссалам онун ъяназясини дяфн етмяк истямяди? (Нящайят цч эцндян сонра, эеъя икян Бяги гябрстанлыьынын кянарында, йящудилярин гябрстанлыьында дяфн едилди. Тябяри, юз тарихинин доггузунъу ъилдинин йцз гырх цчцнъц сящифясиндя буну нягл етмишдир).
Сибт ибни Ъози бу суала ъаваб вермякдя аъиз галды. Чцнки яэяр Яли ялейщиссалам вя Османдан щяр бирини хятакар щесаб етсяйди, юз ягидясинин яксиня олараг данышмыш оларды. Чцнки о, щяр ики хялифяни щагг щесаб едирди. Она эюря дя деди: Ей гадын! Яэяр яринин иъазяси иля евдян чыхыб, намящрямлярин йанына эялмисянся вя бурада мянимля беля сющбят едирсянся, Аллащын ля’няти сянин яриня олсун. Яэяр онун иъазяси олмадан эялмисянся Аллащ сяня ля’нят етсин.
О аьыллы гадын дярщал деди: Айишя ямирял мю’минин Яли ялейщиссалам иля мцщарибяйя эедяндя вя Ъямял мцщарибясинин тюрядяндя, яри Пейьямбярин(с) иъазяси иля эялмишди, йохса иъазясиз?
Сибт ибни Ъози бу суалын да ъавабында аъиз галды. Чцнки яэяр Пейьямбярин иъазяси олмадан эялдийини десяйди, Айишяни хятакар щесаб етмяли иди. Яэяр иъазя иля евдян чыхдыьыны десяйди, Щязрят Ялини хятакар щесаб едярди. Бу ики ъавабын щяр бири дя онун ягидяси иля мцхалиф иди. Буна эюря дя щеч бир сюз дейя билмяйиб, мянбярдян дцшдц вя евиня эетди.[17]
Бящлул ибни Ямр Куфи чох бюйцк вя дярракяли алим олуб, имам Садиг вя имам Казим ялейщиссаламларын мцасири иди. О Щарун Яр-Ряшидя гази олмамаг цчцн юзцнц дялилийя вурмушду ки, Щарун ону гази кютцрмяк фикриндян кечсин, бу вязифяни башгасына щяваля етсин. О мцбащися ящли иди вя инъя лятафятли зяриф дялиллярля мцхалифлярин ягидяляринин пуч олдуьуну ашкар едирди. Онун мцбащисяляриндян бири бу иди: Щяняфи мязщябинин ряиси Ябу Щянифя юз дярсиндя демишди ки, Ъя’фяр ибни Мящяммяд (имам Садиг ялейщиссалам) цч мятляби демишдир ки, мян онларын щеч бирини гябул етмирям вя онлары бяйянмирям. Онлар ашаьыдакылардыр:
1-Шейтан ъящянням одунун вастяси иля язаба мя’руз галаъагдыр. Бу дцзэцн дейилдир. Чцнки шейтан оддан йарадылмышдыр, бир шей юзцнцн йарадылдыьы васитяси иля язаба дцчар ола билмяз.
2-О дейир ки, Аллащ щеч вахт эюрцнмяз, щалбу ки, мювъуд олан щяр бир шей мцтляг эюрцнмялидир.
3-О дейир ки, бяндялярин эюрдцйц ишляр, юз ихтийарлары иля эюрцрляр. Щалбуки айя вя рявайятляр бунун яксиня шащиддир, беля ки, бяндялярин ишлярини Аллаща аид едир (йя’ни биз ишляримиздя азад дейил мяъбуруг.)
Бящлул йердян бир кясяк эютцрцб, Ябу Щянифянин алнына вурду. Ябу Щянифя Бящлулдан Щаруна шикайят етди. Щарун эюстяриш верди Бящлулу эятирдиляр вя ону данлады.
Бящлул щямин щалда Ябу Щянифяйя деди:
1-Башына вурдуьум кясяйин, сянин башында йаратдыьы аьрыны иддиа едирсян. Мяня эюстяр, мян эюрцм. Яэяр эюстяря билмясян, юз дедийин сюзцн яксиня эетмиш олурсан. Беля ки, сян дейирсян ки, щяр шей вардырса щюкмян эюзля эюрцнмялидир.
2-Сян дейирсян ки, бир шей юз ъинсиндян, юз нювцндян олан башга бир шейя язиййят веря билмяз. Сян торпагдан йарадылмышсан, она эюря дя торпагдан олан кясяк сяня щеч бир зяряр чатдырмамалыдыр.
3-Цчцнъцсц дя мян эцнащ етмямишям. Чцнки сянин инандыьына эюря, бяндядян баш верян ишлярин фаили вя эюряни Аллащдыр. Буна ясасян сяни мян йох, Аллащ вурмушдур.
Ябу Щянифя хяъалятли щалда мяълисдян галхыб чыхды вя баша дцшдц ки, Бящлулун она вурдуьу бир зярбя, онун ясассыз ягидяляриня ъаваб вермяк цчцн олмушдур.[18]
Бир эцн вязир Щарун Яр-Ряшид барясиндя Бящлула деди: Хош олсун сянин щалына! Чцнки хялифя сяни бцтцн ъанаварлара вя донузлара ряис тяйин етмишдир.
Бящлул дярщал ъаваб верди: Инди ки, бу мятлябдян аэащ олдум, дярщал мяня итаят етмялисян (беляликля Бящлул вязири ъанавар вя донузлар сырасында гярар верди). Орада оланлар Бящлулун бу сюзцндян эцлцшдцляр. Вязир хяъалят чякди.[19]
Бир эцн сцннцлярин бюйцк алимляриндян сайылан вя ъябр мязщябинин ряиси Зирар ибни Зяби, Щарун Яр-Ряшидин вязири олан Йящйа ибни Халидин йанына эялди. Бир аз сющбятдян сонра деди: Мян мцбащися вя мцзакиря цчцн эялмишям. Щяр кяси дейирсинизся мянимля мцбащисяйя щазырлашсын.
Йящйа: Рцкнц-шия иля мцбащися етмяйя щазырсанмы?
Зирар: Бяли, щяр бир шяхсля мцбащися етмяйя щазырам.
Йящйа имам Садиг ялейщиссаламын шаэирдляриндян олан Щишам ибни Щякямя хябяр эюндярди вя о мцбащися мяълисиня эялди. Онларын арасында ашаьыдакы ардыъыллыгла мцбащися башланды.
Щишам: Имамят мясялясиндя бир шяхсин рящбярлик мягамына олан ляйагяти защири яламятлярля таныныр, йохса батини?
Зирар: Биз йалныз защири яламятлярдян баша дцшцрцк. Чцнки шяхслярин батинини дярк етмяк йалныз вящй йолу иля мцйяссяр ола биляр.
Щишам: Дцз дедин. Инди мяня де эюрцм, Ябу Бякр, йохса Яли ибни Ябу Талиб бири защири нязярдян юз гылынъы иля Рясули Якрями(с) мцдафия едиб, онун йолунда ъанындан кечяряк фядакарлыг етмишдир? Мцщарибя мейданларына эетмиш вя Пейьямбярин гаты вя гяддар дцшмянлярини мящв етмишдир? Щямчинин мцсялманларын гялябяляринин чохунда щансы бири даща чох рол ойнамышдыр?
Зирар: Яли ялейщиссалам ъищадда даща чох иштирак едирди, лакин мя’няви бахымдан (батини) Ябу Бякр чох йцксяк мягамлара малик иди.
Щишам: Дедийин бу сюз, батини ишлярля ялагядардыр. Лакин сян инди играр етдин ки, биз йалныз защири ишляр барясиндя сющбят едирик. Сян юзцн ъищад мясялясиндя Ялинин цстцнлцйцнц е’тираф етдин, бунунла да Яли ялейщиссалам рящбярлик мягамына защирдя башгаларындан даща лайиг олдуьуну играр етдин.
Зирар: Защири нязярдян бяли.
Щишам: Яэяр бир шяхсин защири вя батини щяр икиси эюзял оларса, онда бу мясяля щямин яхлаг сащибинин йцксяк олмасыны гяти дялил олмайаъагмы?
Зирар: Тябиидир ки, бяли сащибинин цстцн олмасыны эюстяряъякдир.
Щишам: Сян билирсянми ки, (бцтцн ислами фиргялярин гябул етдийи щядисляря ясасян) Пейьямбяр(с) Ялийя ялейщиссалама буйурмушдур:
اَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى الاّ اَنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدِي:
«Сянинля мяним мцнасибятим Щарунла (Мусанын гардашы вя ъанишини) Мусанын мцнасибяти кимидир, йалныз бу фяргля ки, мяндян сонра щеч бир Пейьямбяр йохдур.»?
Зирар: Бу щядиси гябул едирям (амма яввялдя Зирар демишди ки, шяхслярин батини ъящятдян щагг олмасы илащи вящй васитяси иля айдын олур вя Пейьямбярин(с) сюзц дя вящйдян гайнагланырды).
Щишам: Де эюрцм Пейьямбярин(с) Яли ялейщиссаламы бу ъцр тя’рифлямяси, Яли ябейщиссяламын батини ъящятдян Пейьямбярин(с) нязяриндя ляйагятли олдуьуна эюря дейилдими?
Зирар: Бяли, йалныз Яли ялейщиссалам батини ъящятдян бу ъцр ляйагятляря малик олдугда Пейьямбяр(с) ону тя’рифляйя биляр.
Щишам: Буна ясасян юз сюзцнля е’тираф едирсян ки, Яли ялейщиссалам защирдя вя батиндя дя цстцнлцкляря вя имтийазлара малик иди. Буна эюря дя о имамят вя цммятя рящбярлик мясялясиндя саир шяхслярдян даща ляйагятлидир.[20]
Имам Садиг ялейщиссалам вя Ябу Щянифянин заманы иди. Ябу Щянифя Куфя мясъидиндя, юз шаэирдляри цчцн дярс дейирди.
Имам Садиг ялейщиссаламын айыг тялябяляриндян бири Фяззал ибни Щясян, достларындан бири иля эязишиб о мясъидин йанына чатдыгда, эюрдцляр ки, бир нечя няфяр Ябу Щянифянин ятрафында отурмушдур, Ябу Щянифя онлара дярс дейир. Фяззал достуна деди: Мян йалныз бурадан Ябу Щянифяни шия мязщябини гябул етмяйя вадар етдикдян сонра эедяъяйям.
Сонра Ябу Щянифянин йанына эялиб, шаэирдлярин ичиндя отурдулар. Бу заман Фяззал, ашаьыдакы ардыъыллыгла, онунла мцбащисяйя башлады.
Фяззал: Ей рящбяр! Мяним бир гардашым вар, о мяндян йашлыдыр, лакин шиядир. Мян онун цчцн Ябу Бякрин фязилятли олмасыны ня гядяр дялил эятириб, юз мязщябимя (йя’ни сцннцлцйя) ъязб етмяк истяйирямся, мяним дялиллярими гябул етмир. Инди сиздян кюмяк истяйирям. Дейин эюрцм Ябу Бякр вя Юмярин Ялидян цстцнлцйц нядядир, мян дя ону гардашыма дейиб, гане едим.
Ябу Щянифя: Гардашына де: Ялини Ябу Бякрдян вя Юмярдян неъя, иряли сала билярсян, щалбу ки, мцщарибялярдя Ябу Бякр вя Юмяр Пейьямбярин(с) щцзурунда олурдулар, Пейьямбяр(с) Ялини мцщарибяйя эюндярирди. Бу юзц ону эюстярир ки, Пейьямбяр(с) онлары даща чох севир, онларын ъанынын саь галмасына даща чох диггят йетирирди.
Фяззал: Мян бу суалы гардашыма вермишям. Лакин ъавабда дейирди ки, Гур’ан айясиня уйьун олараг, ъищад мейданларында дцшмянля мцбаризяйя эедян Яли ялейщиссалам даща цстцндцр. Чцнки Гур’ан буйурур:
وَ فَضَّلَ اللهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ اَجْرًا عَظِيمًا
«Аллащ мцъащидляря (ъищад едянляри) йерляриндя отуруб, ъищада эетмяйянляря нисбят бюйцк цстцнлцк вермишдир». (Ниса 97)
Ябу Щянифя: Гардашына де, Ялини Ябу Бякр вя Юмярдян неъя цстцн сайа биляр, щалбу ки, о икиси Пейьямбярин(с) гябринин йанында дяфн олунмушдур, лакин Ялинин гябри Пейьямбярин(с) гябриндян чох-чох узагдадыр. Бу ифтихар вя мягам онларын цстцнлцйц цчцн кифайятдир.
Фяззал: Мян бу дялили дя она дедим, лакин гардашым ъавабында деди ки, Аллащ Гур’анда беля буйурур:
لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ اِلاّ اَنْ يُؤذَنَ لَكُمْ
«Пейьямбярин(с) иъазяси олмадан онун евиня дахил олмайын» (Ящзаб 53).
Айдындыр ки, Пейьямбярин(с) гябри, юз шяхси мцлкцндядир. Тябиидир ки, о щязрят онлара иъазя вермямишдир. Щязрятин варисляри дя беля бир иъазяни вермямишдир.
Ябу Щянифя: Гардашына де, Айишя вя Щяфся Пейьямбярдян(с) мещрийялярини истядикдя щямин йери щязрятдян алдылар вя сонра щяр бири юз атасына баьышлады.
Фяззал: Бу ъавабы да она вердим, лакин о деди ки, Гур’анда охумамысан ки, Аллащ Пейьямбяря буйурур:
يَا اَيُّهَا النَّبِيُّ اِنا اَحْلَلْنَا لك اَزْوَاجَكَ اللاتي آتَيْتَ اُجُورَهُنَّ
«Ей Пейьямбяр! Биз мещриййялярини вердийин зювъялярини сяня щялал етдик (Ящзаб 50).
Буна ясасян Пейьямбяр юз саьлыьында зювъяляринин мещриййясини вермиш олуб.
Ябу Щянифя: Гардашына де Айишя вя Щяфся (Ябу Бякр вя Юмярин гызларыдыр) щяр икиси Рясули Якрямин(с) зювъяси иди. Онлар юз ирсляри гядяриндя щямин евдян эютцрдцляр вя юз аталарына баьышладылар. Буна ясасян дя онларын ъяназяляри щямин йердя дяфн олунуб.
Фяззал: Мян бу дялили дя гардашыма дедим, лакин о, ъавабында деди ки, сиз сцннц гардашлар инанырсыныз ки, Пейьямбяр(с) юз гощум-ягрябасы цчцн ирс гойуб эетмир. Она эюря дя фядяки Щязряти Зящра яляйщасаламдан алдылар. Бундан ялавя яэяр Пейьямбярин(с) юзцндян сонра ирс гойуб эетдийини гябул етсяк дя Пейьямбяр(с) вяфат едян заман онун доггуз арвады вар иди.[21] Онларын щамысынын ирси щямин евин сяккиздя бири гядярдир. Яэяр евин сяккиздя бирини доггуз няфярин арасында бюлсяк (йя’ни йетмиш икидя бири), щяр гадына ени,узуну бир гарыш олан йер дцшцр. Щеч дя бир инсанын бойу гядяри йер чатмаз.
Ябу Щянифя бу ъавабы ешитдикдя аъиз галыб, ясябляшди вя юз шяэирдляриня деди: Яхриъущу фя иннящу рафизиййун вяла яхялящу. «Ону мясъиддян чыхарын, чцнки онун юзц шиядир гардашы да йохдур.»[22]
Тарихин ян бюйцк ъинайяткарларындан олан Щяъъаъ ибни Йусиф Сягяфи, Ябдцл Мялик тяряфиндян (Ямяви хялифяляринин бешинъиси) Ирагын валиси иди. О, шиялярин бюйцк шяхсиййятляриндян Кумейл, Гямбяр, Сяид ибни Ъцбейр вя саир кими шяхсиййятляри гятля йетирмишди. Бцтцн бу ъинайятляри дя Яли ялейщиссалама кин-кцдурятдян иряли эялирди.
Бир эцн Пейьямбярин(с) сцд анасы Щялимя Ся’диййянин нявяляриндян олан, Щцрря адлы шцъаятли бир гадын (о, Щялимя Ся’диййянин гызы ады кими танынмышды, Яли ялейщиссаламын да йахын шияляриндян щесаб олунурду) тясадцфян Щяъъаъын йанына эялди. Щяъъаъ иля онун арасында чох дягиг вя мараглы мцбащися башланды.
Щяъъаъ: Сян Щялимейи Ся’диййянин гызы Щцррясянми?
Щцрря: Фярасятун мин ьяйри мю’минин: Бу аэащлыг имансыз шяхсдян баш вермяси онун щушйарлыьыны эюстярир (йя’ни мян бяли Щцрряйям, лакин сянин кими имансыз шяхсин мяни танымасы сянин айыг олдуьуна дялалят едир).
Щяъъаъ: Сяни бура Аллащ эятириб, мяним чянэимя салмышдыр. Мян ешитмишям ки, сян Яли ялейщиссаламы Ябу Бякр, Юмяр, Османдан цстцн щесаб едирсян.
Щцрря: Бу барядя сяня йалан демишляр (мян Яли ялейщиссаламы онларла щеч вахт мцгйаися етмямишям), яксиня мян Яли ялейщиссаламы Адям, Нущ, Лут, Ибращим, Муса, Давуд, Сцлейман вя Иса ялейщцмяссялам кими бюйцк Пейьямбярлярдян дя цстцн щесаб едирям.
Щяъъаъ: Вай олсун сяня! Демяли сян Яли ялейщиссаламы тякъя сящабялярдян дейил, щям дя араларында улул язм Пейьямбярляр олан, сяккиз Пейьямбярдян дя цстцн щесаб едирсян?! Яэяр бу иддиана дцзэцн дялилляр эятирмясян бойнуну вураъаьам.
Щцрря: Яли ялейщиссаламы бу Пейьямбярлярдян мян цстцн щесаб етмирям, яксиня Гур’ан айяляриня эюря, Аллащ юзц онлардан цстцн щесаб едир.
Гур’ан Адям ялейщиссалам барясиндя буйурур: Вя яса Адяму ряббящу фя ьяза. «Адям Пярвярдиэарына гаршы итаятсизлик етди вя мцкафатдан мящрум олду». (Таща 121)
Лакин Яли (вя онун щяйат йолдашы вя ювладлары) барясиндя буйурур: Вя каня ся’йукум мяшкура. «Сизин эюстярдийиниз сяй вя чалышмаларын явязи вериляъякдир». (Инсан суряси 22)
Щяъъаъ: Ящсян сяня ей Щцрря! Инди де эюрцм щансы дялиля ясасян Яли ялейщиссаламы Щязряти Нущ ялейщиссалам вя Щуд ялейщиссаламдан цстцн щесаб едирсян?
Щцрря: Аллащ ону щямин ики Пейьямбярдян цстцн щесаб едяряк буйурур:
ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوح وَ امْرَأتَ لُوطٍ كَانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عَبادِنَا صَالِحَيْن فَخَانَتَاهُمَا فَلَمْ يُغْنِيَا عَنْهُمَا مِنَ اللهِ شَيئاً وَ قِيلَ ادْخُلا النَّارَ مَعَ الدّاخِلِينَ
«Аллащ кафир олан инсанлар цчцн Щязряти Нущ вя Щязряти Лутун щяйат йолдашларыны мясял чякир. Онлар бизим салещ бяндяляримиздян икисинин щяйат йолдашы идиляр. Лакин онлара хяйанят етмишдиляр. Онларын бу ики Пейьямбярля олан гощумлуг рабитяси, онларын щалына щеч бир файда вермяди (йя’ни илащи язаб мцгабилиндя). Онлара дейилди ки, ъящяннямя дахил оланларла бирликдя орайа дахил олун». (Тящрим 10)
Лакин Яли ялейщиссаламын щяйат йолдашы Пейьямбярин(с) гызы Фатимя иди ки, онун разылыьы Аллащын разылыьы, онун гязяби Аллащын гязябидир.
Щяъъаъ: Ящсян сяня ей Щцрря! Инди де эюрцм щансы дялиля ясасян Яли ялейщиссаламы Пейьямбярлярин атасы Щязряти Ибращим ялейщиссаламдан цстцн санырсан?
Щцрря: Аллащ Гур’ани-кяримдя буйурур ки, Ибращим ярз етди:
رَبِّ اَرِنِي كَيْفَ تُحْيِِي الْمَوْتِى قَالَ اَوَلَمْ تُؤمِنْ قَالَ بَلِى وَ لكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي
«Пярвярдиэара, мяня юлцнц неъя дирилтдийини эюстяр.
Аллащ буйурду: Мяэяр иманын йохдурму? Ярз етди: Ялбяття ки, вар, лакин истяйирям буну эюрмякля гялбим арамлыг тапсын». (Бягяря 26.)
Лакин мяним мювлам Яли ялейщиссаламйягинин еля дяряъясиня чатмышдыр ки, буйурурду: Лов кушифял ьитау ма мяздятту йягинян. «Яэяр пярдяляр эютцрцлся, мяним йягинимя щеч ня ялавя олунмаз (йя’ни пярдянин олуб олмамасы мяним йягинимя хялял йетирмир).» Ондан яввял вя ондан сонра, щеч кяс бу сюзц демямишдир.
Щяъъаъ: Ящсян сяня ей Щцрря! Де эюрцм щансы дялиля ясасян Аллащын данышдыьы Муса ялейщиссаламдан цстцн билирсян.
Щцрря: Аллащ Муса ялейщиссалам барясиндя беля буйурур: Фяхяряъя минща хаифян йятяряггябу. «Муса (Фирончулардан) горхдуьу, щяр бир щадисяни эюзлядийи щалда шящярдян чыхды». (Гясяс 21)
Лакин Яли ялейщиссалам (Рясули Якрмин(с) Мяккядян Мядиняйя щиърят етдийи щадисялярдя) Пейьямбярин(с) йатаг йериндя йатды вя щеч кясдян горхмады. Аллащ да онун барясиндя (йя’ни шцъаят вя ъанындан кечмясиня эюря) беля буйурур:
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ الله
«Ъамаатдан бя’зиляри (фядакарлыг йолунда) юз ъанларыны Аллащын разылыьы цчцн сатырлар». (Бягяря 207)
Щяъъаъ: Ящсян сяня. Инди де эюрцм щансы дялиля эюря Яли ялейщиссаламы Давуд ялейщиссаламдан цстцн щесаб едирсян?
Щцрря: Аллащ Давуд ялейщиссаламын барясиндя беля буйурур:
يَا دَاوُدُ اِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِى الاَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعَ الْهَوى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبيل اللهِ
«Ей Давуд, биз сяни (юз нцмайяндямиз) вя йер цзцндя хялифямиз гярар вердик. Ъамаат арасында щагг ясасында мцщакимя ет, щявайи-няфсиня табе олма. Якс щалда бунлар сяни Аллащ йолундан аздырарлар.» (Сад суряси 26)
Щяъъаъ: Давуд ялейщиссалам няйин барясиндя мцщакимя едилди.
Щцрря: О ,ики няфярин барясиндя мцщакимя едилди ки, бири щейван сахлайырды, диэяри ися якинчиликля мяшьул олурду. Щейван сахлайанын гойунлары якинчинин баьына дцшцб, ораны отладылар, якин сащясини хараб етдиляр. Бу ики няфяр шикайят цчцн Давуд ялейщиссаламын йанына эялдиляр.
Давуд ялейщиссалам буйурду: Эяряк бу киши гойунларыны сатыб, пулуну якинчийя версин. Якинчи дя о пулун вастяси иля баьына дяйян хясаряти арадан галдырыб, яввялки вязиййятиня гайтарсын.
Давуд ялейщиссаламын оьлу Сцлейман Пейьямбяр ялейщиссалам атасына деди: Ей ата! (Щюкм беля дейилдир. Яксиня, эяряк гойунларын йунуну вя сцдцнц якинчийя верясян) бу йолла дяйян хясаряти арадан галдырсын. Аллащ Гур’анда буйурур: «Фящщямнаща Сцлейманя. Биз щягиги щюкмц Сцлеймана баша салдыг». (Янбийа 79)
Лакин ямирял мю’минин Яли ялейщиссалам буйурур: Сялуни гябля ян тяфгцдуни. «Ня гядяр ки, сизин араныздан эетмямишям, истядийиниз щяр суалы мяндян сорушун. Яршин алтында оланлардан суал един». О щязрят Хейбяр мцщарибясиндя гялябя чалан заман Рясули Якрямин(с) щцзуруна эялди. Пейьямбяр(с) онун барясиндя щамынын йанында буйурду: Яфзялукум вя я’лямукум вя ягзакум Ялиййун. «Яли сизин аранызда ян фязилятли, ян елмли вя ян йахшы мцщакимя едяндир.»
Щяъъаъ: Ящсян сяня ей Щцрря! Инди де эюрцм щансы дялиля ясасян Яли ялейщиссаламы Сцлейман ялейщиссаламдан цстцн билирсян?
Щцрря: Аллащ Гур’анда Сцлейманын дилиндян нягл едиб, буйурур ки, ряббиьфирли вя щябли мцлкян ла йянбяьили ящядин мин бя’ди. «Пярвярдиэара мяни баьышла вя мяня еля бир щюкумят ята ет ки, мяндян башга щеч бир кяся лайиг олмасын.» (Сад суряси 35)
Лакин Яли ялейщиссалам дцнйа барясиндя буйурур:
طَلَّقْتُكَ يَا دُنْيَا ثَلاَثًا لا حَاجَةَ لِي فِيكَ:
«Ей дцнйа, мян сяни цч тялагла бошамышам. Мяним сяня щеч бир ещтийаъым йохдур». Бу заман Аллащ щямин айяни назил етмишди:
تِلْكَ الدَّارُ الآخِرَةُ نَجْعَلُهَا لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الاَرْضِ وَ لا فَسَاداً وَ الْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ:
«Бу ахирят евидир ки, йер цзяриндя цстцнлцк ахтармайан, фясад тюрятмяйян шяхсляр цчцн гярар верярик. Эюзял агибят пярщизкарлар цчцндцр». (Гясяс 83)
Щяъъаъ: Ящсян сяня ей Щцрря! Щансы дялиля эюря Яли ялейщиссаламы Иса ялейщиссаламдандан цстцн билирсян?
Щцрря деди: Аллащ Гур’анда Иса ялейщиссалама хитаб едяряк, буйурур:
وَ اِذْ قَالَ اللهُ يَا عِيسَى بْنَ مَرْيَمْ ءَاَنْتَ قُلْتَ للنّاسِ اتّخْذُونِي وَ اُمُّي الهَيْنِ مِنْ دُونِ اللهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونَ لِي اَنْ اَقُولُ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ اَنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَ لا اَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ اِنَّكَ اَنْتَ عَلاَّمُ الْغُيُوب مَا قُلْتُ لَهُمْ اِلاَّ مَا اَمَرْتَنِي بِهِ
«Йада сал о заманы ки, Аллащ (гийамят эцнцндя) Мярйям оьлу Исайа дейяр: Сян ъамаата демисян ки, мяни вя анамы, Аллащдан башга ики мя’буд сечсинляр? Иса дейяр: Сян пак вя мцняззящсян, мяним щаггым йохдур ки, мяня лайиг олмайан шейляри дейим. Яэяр беля бир сюзц десяйдим, сян ону билярдин. Сян мяним рущумда вя ъанымда оланлардан аэащсан. Мян сянин пак затында оланлара аэащ дейилям, чцнки сян бцтцн эизлинлярдян хябярдарсан-мян сянин ямр етдикляриндян башга бир шейи демямишям». (Маидя 116-117)
Буна ясасян Исайа ситайиш едянлярин язабы гийамятя гядяр тя’хиря салыныр. Лакин Яли ялейщиссалам барясиндя демялийям ки, Ьцлатлардан бир групу Яли ялеййщиссяламы Аллащ щесаб етдикляри заман Щязрят Яли ялейщиссалам онларын щамысыны гятля йетирди, язабларыны гийамятя гядяр тя’хиря салмады.
Щяъъаъ: Ящсян сяня ей Щцрря! Юз иддиаларына йахшы ъаваб вердин, яэяр ъаваб вермясяйдин бойнуну вураъагдым.
Сонра Щяъъаъ Щцрряйя чохлу щядиййя вериб, ону азад етди.[23]
Ябул Щцзейл сцннцлярин мяшщур алимляриндян биридир (46-ъы мцбащисядя ону гейд едяъяйик). О дейир: Риггя шящяриня сяфяр етдим (щал-щазырда Сурийанын шящярляриндян биридир). Орада ешитдим ки, дяли, лакин эюзял данышан Мя’бяд Зяки адлы бир шяхс йашайыр.[24] Ону эюрмяк цчцн мя’бядиня эетдим. Эюрдцм ки, орада гоъа йашлы эюзял гийафяли бир шяхс палазын цстцндя отурмуш вя юз башыны дарайыр. Она салам вердим, саламы алдыгдан сонра мянимля беля данышды:
Гоъа киши: Щаралысан?
Ябул Щцзейл: Ираглыйам.
Гоъа киши: Бяли, демяли щяйат тяърцбяляри вя ядябляринин ящлисян. Де эюрцм, Ирагын щарасында йашайырсан?
Ябул Щцзейл: Бясрядя.
Гоъа киши: Демяли елм вя тяърцбяляр дийарындансан. Адын нядир?
Ябул Щцзейл: Адым Ябул Щцзейл Яллафдыр.
Гоъа киши: Мяшщур Мцтякяллимми?
Ябул Щцзейл: Бяли.
Бу заман гоъа киши айаьа галхыб, мяни юз йанында отуртду. Сонра мяня деди: Сянин имамят баряндя нязярин нядир?
Ябул Щцзейл: Щансы имамы дейирсян?
Гоъа: Мягсядим будур ки, сиз Пейьямбярин(с) вяфатындан сонра, кими онун ъанишини щесаб едир вя ону иряли салырсыныз?
Ябул Щцзейл: Биз Пейьямбярин(с) габаьа салыб, кечиртдийи адамы онун ъанишини щесаб едирик.
Гоъа: О кимдир?
Ябул Щцзейл: Ябу Бякр.
Гоъа киши: Ня цчцн ону иряли салдыныз?
Ябул Щцзейл: Чцнки Пейьямбяр(с) буйурмушдур: «Юзцнцзцн ичяриниздя ян йахшы вя ян цстцн адамы иряли салыб, ону рящбяр сечин». Инсанларын щамысы Ябу Бякрин иряли салынмасына разы идиляр.
Гоъа: Ей Ябул Щцзейл! Бурада хята едирсян. Сян дейирсян ки, Пейьямбяр(с) «ичяриниздя ян йахшы вя ян цстцн адамы иряли салыб, ону рящбяр сечин.» Мяним сяня ирадым будур ки, Ябу Бякр юзц минбярин цстцндя беля дейирмиш:
وَلَّيْتُكُمْ وَ لَسْتُ بِخَيْرِكُمْ:
«Сизин рящбярлийинизи еля бир щалда ющдямя алдым ки, сизин ичяриниздя ян йахшысы дейилям.»[25] Яэяр ъамаат йалан йеря Ябу Бякри цстцн щесаб едиб, ону рящбярлийя сечмишлярся, демяли Пейьямбярин(с) сюзц иля мцхалифят етмишляр. Яэяр Ябу Бякрин дедийи , мян сизин аранызда ян цстцнц дейилям, сюзц йалан оларса, онда йаланчы бир шяхсин Пейьямбяр(с) мянбяриня чыхмасы рява дейилдир.
Сян дейирсян ки, бцтцн инсанлар Ябу Бякрин рящбярлийиня разы идиляр, бу да дцзэцн дейилдир. Чцнки Янсарын яксяриййяти (Мядиня мцсялманлары) дейирдиляр: Минна ямирун вя минкум ямирун. «Бир няфяр биздян вя бир няфяр дя сиздян ямир олсун.»
Мцщаъирлярин барясиндя ися Зцбейр дейирди: Мян Яли ялейщиссаламдан башга щеч кяся бей’ят етмярям. Онун гылынъыны сындырдылар.
Ябу Сцфйан Яли ялейщиссаламын йанына эялиб, деди: Яэяр истясян ъамаатын щамысыны силащландырыб, тяъщиз едярям (вя сяня бей’ят едярик).
Салман иряли эялиб, деди: «Етдиляр, етмядиляр вя ня етдиклярини билмядиляр» (Ябу Бякря бей’ят едилян заман эюрцлян ишляр гайда-ганунларын яксиня баш верди). Щямчинин Мигдад, Ябузяр дя е’тираз етдиляр. Мцщаъирлярин вязиййяти дя бах беля иди (демяли ъамаатын щамысы Ябу Бякрин рящбярлийиня разы дейилдиляр).
Ей Ябул Щцзейл! Инди сяня бир нечя суалым вар:
1-Мяня де эюрцм Ябу Бякр минбярдя беля демямишдими: Ей ъамаат!…
اِنَّ لِي شَيْطَانًا يَعْتَرِينِي، فَإذا رَاَيْتُمُونِي مُغضَباً فَاحْذَرُونِي
«Щягигятян мяним вцъудумда бир шейтан вардыр ки, мяни гафил едир, мяня гялябя чалыр, ихтийарымы ялимдян алыр. Мян гязябляндийим заман мяндян узаг олун». О щягигятдя, бу сюзц иля демяк истяйир ки, мян дя дялиляр кимийям. Буна ясасян сиз ону щансы ясаса эюря рящбяр сечирсиниз.
2-Мяня де эюрцм, Пейьямбярин(с) юз йериня бир шяхси ъанишин тя’йин етмядийиня инанырсынызса, Ябу Бякр Юмяри юз йериня тя’йин етди вя Юмяр щеч кяси юз йериня хцсуси шякилдя сечмяди. Бунларын ямялляри арасында зиддиййят эюрцнцр. Бу суалын ъавабы нядир?
3-Мяня де эюрцм, Юмяр юзцндян сонра хилафяти алты няфярлик шурайа тящвил вердикдян, онларын щамысыны Бещишт ящли щесаб етдикдян сонра, ня цчцн деди: Яэяр онлардан ики няфяр дюрд няфярля мцхалифят ется, о ики няфяри юлдцрцн. Яэяр цч няфярля мцхалифят ется Ябдцррящман ибни Овфун олдуьу тяряфи сечиб, о бири тяряфи юлдцрцн. Беля бир эюстяришин верилмяси рявадырмы, о, юз дедийи кими бещишт ящлинин гятля йетрилмясиня фярман верир.
4-Ей Ябул Щцзейл Мяня де эюрцм, ибни Аббасла Юмярин эюрцшляри вя онларын арасында олан сющбятляри, юз ягидянля неъя уйьун эюрцрсян. О заман ки, Юмяр ибни Хяттаб алдыьы зярбя нятиъясиндя йатагда узанмышды, Ябдуллащ ибни Аббас онун йанына эетди, эюрдц ки, Юмяр чох щалсыздыр. Сорушду ня цчцн бу гядяр щалсызлыг эюстярирсян?
Юмяр деди: Мяним щалсыз олмаьым юзцмя эюря дейил. Яксиня буна эюрядир ки, мяндян сонра рящбярлик мягамыны ким ющдясиня алаъагдыр. Сонра онунла ибни Аббасын арасында беля бир сющбят баш верди.
Ибни Аббас: Тялщя ибни Цбейдуллащы рящбяр сеч.
Юмяр: О кобуд хасиййятлидир. Пейьямбяр(с) ону беля танымышдыр. Мян рящбярлик мягамыны кобуд хасиййятли адама веря билмярям.
Ибни Аббас: Зцбейр ибни Явамы рящбяр сеч.
Юмяр: О чох пахылдыр. О, щятта щяйат йолдашынын онун цчцн яйирдийи бир мигдар йунун муздуну вермякдя беля, онунла мцбащисяйя, дава-далаша галхыр. Мцсялманларын рящбярлийини пахыл шяхся веря билмярям.
Ибни Аббас: Ся’д Вяггасы рящбяр сеч.
Юмяр: Ся’дин иши атларла вя каман дцзялтмяклядир, (о щярбичидир). Беля бир шяхсин мцсялманларын ишлярини идаря етмяйя ляйагяти йохдур.
Ибни Аббас: Ябдцррящман ибни Овфу рящбяр сеч.
Юмяр: О, щятта юз аилясини беля идаря етмякдя аъиздир.
Ибни Аббас: Оьлун Ябдуллащы сеч.
Юмяр: Йох, Аллаща анд олсун бир шяхс ки, юз арвадына тялаг вермяйя аъиздир, рящбярлик мягамыны ющдясиня ала билмяз.
Ибни Аббас: Османы сеч.
Юмяр цч дяфя деди: Аллаща анд олсун, яэяр Османы рящбярлийя сечсям, Бяни-мцит тайфасыны (Бяни-цмяййянин бир шахясидир). Мцсялманларын бойнуна миндиряъяк. Беля олан щалда онун юлдцрцлмяси лайигдир.
Ибни Аббас дейир: Сонра сакит олдум. Юмярля Яли ялейщиссаламын арасында олан ядавятя эюря Яли ялейщиссаламын адыны чякмядим. Лакин Юмярин юзц мяня деди: Ей Аббасын оьлу! Юз достунун адыны чяк.
Дедим: Онда ися Яли ялейщиссаламы рящбяр сеч.
Юмяр: Аллаща анд олсун, мян йалныз буна эюря пяришан вя щалсызам ки, щаггы юз сащибиндян алмышам.
وَ الله لَئنْ وَلَّيْتُهُ لَيَحْمِلَنَّهُمْ عَلَى الْمَحَجَّةِ الْعُظْمَى، وَ اِنْ يُطِيعُوهُ يُدْخِلَهُمُ الْجَنَّةَ
Аллаща анд олсун, яэяр Яли ялейщиссаламы цммятин рящбяри сечсям, Ялини о щюкмян онлары сяадят йолуна апараъаг. Яэяр инсанлар она табе олсалар, онлары бещиштя дахил едяр.
Юмяр бу мятлябляри деди. Лакин ейни щалда, хилафят мясялясини юзцндян сонра алты няфярлик шурайа щяваля етди. Аллащ онун дадына йетсин.
Ябу Щцзейл деди: О эюзял гийафяли вя эюзял данышыглы шяхсин сюзц бурайа чатдыгда, щалы бирдян-биря дяйишди. Дялиляр кими щярякят етмяйя башлады (йя’ни тягиййя етмяк цчцн юзцнц дялилийя вурду). Онун барясиндя олан сющбятляри Аббаси хялифяляринин йеддинъиси Мя’муна чатдырдым. Мя’мун ону юз йанына чаьырыб аман верди. Ону юзцня щямдям етди. Онун мянтиги данышыглары сябябиля Мя’мун шия олду.[26]
Бюйцк сцннц алимляриндян ибарят олан бюйцк бир мяълис тяшкил олунмушду. Мя’мун мяълисин башында яйляшмишди. Бу заман узун бир мцбащися башланды. Сцннц алимляриндян бири деди: рявайят олунмушдур ки, Пейьямбяр(с) Ябу Бякр вя Юмярин барясиндя беля буйурмушдур:
اَبُو بَكْرُ وَ عُمَرُ سَيِّدَا كُهُولِ اَهْل الْجَنَّةِ:
«Ябу Бякр вя Юмяр бещишт гоъаларынын ики аьасыдыр».
Мя’мун деди: Бу щядис тамамиля йаландыр. Чцнки бещиштдя щеч бир гоъа шяхс олмайаъагдыр. Чцнки рявайят олунур ки, гоъа бир арвад Пейьямбярин(с) щцзуруна эялдикдя Пейьямбяр(с) буйурду: «Гоъа гадынлар бещиштдя дахил олмайаъаглар». О гадын аьладыгда Пейьямбяр(с) буйурду: Аллащ буйурур ки,
اِنَّا اَنْشَأنَاهُنَّ اِنْشَاءً- فَجَعَلْنَاهُنَّ اَبْكَاراً- عُرُباً اَتْرَاباً:
«Биз онлара йени хилгят баьышлайарыг, щамысыны бикр (ъаван гызлар) едярик. Юз щяйат йолдашлары онлара ешг бясляйяр, онлар эюзял данышыглы олар вя бир-бири иля ейни йашда оларлар.» (Вагея суряси 35-37)
Яэяр сизин тясяввцрцнцзя эюря Ябу Бякр вя Юмяр гоъа олсайдылар, бещиштя дахил олардылар. Онда неъя рявайят едирсиниз ки, Пейьямбяр(с) буйурмушдур ки,
اِنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَيْنَ سَيِّدَا شَبَابِِ اَهْلِِ الْجَنَّةِ الاَوَّلِينَ وَ الآخَرِينَ وَ اَبُوهُمَا خَيْرٌ مِنْهُمَا.
Щясян вя Щцсейн кечмишдяки вя эяляъякдяки инсанлар арасында бещишт ъаванларынын ики аьасыдыр. Онларын атасынын мягамы ися онлардан да йахшыдыр. (Бищарул Январ, 49-ъу ъилд, сящифя 193)
Ябу Дцлф ады иля мяшщур олан Гасим ибни Иса Яъли ряшадятли, сяхавятли, цряйи ачыг вя имам Яли ялейщиссаламын шияляриндян иди. О щям дя шаир вя юз гябилясинин ряиси иди. 220-ъи щиъри гямяри илиндя дцнйадан эетмишдир. (Сяфинятцл Бищар, 1-ъи ъилд, сящифя 462)
Онун Дцлф адлы бир оьлу вар иди. Атасынын яксиня олараг чох нахяляф вя аъы дил бир ушаг иди.
Бир эцн о оьлан, юз достлары иля Яли ялейщиссалама достлуг вя йа дцшмянчилик барясиндя сющбят едирди. Онларын сющбятляри узанды. Бу заман онун достларындан бири деди: Рявайят олунмушдур ки, Пейьямбяр(с) Яли ялейщиссялама буйурду:
لا يُحِبُّكَ اِلاّ مُوْمِنٌ تَقِيٌّ، وَ لا يُبْغِضُكَ اِلاّ وَلَدُ زَنى اَوْ حَيْضَ:
«Сяня йалныз пак мю’мин достлуг бясляр, дцшмянлярин ися йалныз зинадан йарананлар, йахуд анасы щейз щалында оларкян нцтфяси баьланан ушаглар дцшмянчилик едяр.»
Беля бир мясяляни ъидди шякилдя инкар едян Дцлф достларына деди: Атам ямир Ябу Дцлф барясиндя сизин нязяриниз нядир? Демяк олармы ки, бир шяхс ъцрят едяряк, онун щяйат йолдашы иля зина етмиш олсун?
Достлары дедиляр: Йох. Щеч вахт биз ямир барясиндя беля шей тясяввцр едя билмярик.
Дцлф деди: Аллаща анд олсун, мян Яли иля ян шиддятли тярздя дцшмяням (щалбу ки, зиназадя дейилям вя щейз ганы заманы ямяля эялмямишям).
Бу заман Ябу Дцлф евдян чыхды, бир-бири иля данышан ушаглара эюзц саташды. Мясялядян хябярдар олдугда, иряли эялиб, деди: Аллаща анд олсун, оьлум Дцлф щям зинадан ямля эялмишдир, щям дя нцтфяси щейз щалында баьланмышдыр. Мян хястя идим, шиддятли гыздырмам вар иди. Гардашымын евиндя йатагда идим. О евя бир кяниз дахил олду. Яммаря няфси мяни тящрик етди. О деди: Мян щейз щалындайам. Лакин мян ону йахынлыг етмяйя мяъбур етдим. Нятиъядя о, бу оьлан Дцлфяйя щамиля олду. Буна ясасян бу оьлан щям зиназадядир, щям дя щейз щалында нцтфяси баьланмышдыр.[27]
Мцавийя Пейьямбяр(с) сящабяляриндян вя табеиндян бир групуну пул вермякля яля алмышды ки, имам Яли ялейщиссаламын ялейщиня щядисляр дцзялтсинляр. Сящабяляр арасында Ябу Щцрейря, Ямрас вя Мцьейрят ибни Шю’бя, табеинлярдян ися Црвят ибни Зцбейри, бу иш цчцн тя’йин етмишди.
Ябу Щцрейря Яли ялейщиссаламын шящадятиндян сонра Куфяйя эялмишди. О юзцнцн гярибя ъяфянэийатлары иля (Мцавийянин щимайясиндян истифадя етмякля) Яли ялейщиссаламла мцнасиб олмайан мятлябляри юзцндян гурашдырыр вя Пейьямбярин(с) дилиндян нягл едирди.
О, эеъяляр Куфя мясъидинин Бабул Киндя гапысында отурур вя мю’минляри юз ъяфянэиййатлары иля йолдан аздырырды.
Эеъялярин бириндя Куфянин гейрятли вя аэащ ъаванларындан бири, онун ъялясясиндя щазыр олду. Ябу Щцрейрянин ясассыз данышыгларыны ешитдикдян сонра, она хитаб едяряк деди: Сяни Аллаща анд верирям де эюрцм Пейьямбярин(с) Яли ялейщиссалам барясиндя беля дуа етдийини ешитмисянми?
اَللّهُمَّ والِ مَنْ والاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ:
Пярвярдиэара, щяр кяс Ялини дост тутурса, сян дя щямин шяхси дост тут, щяр кяс онунла дцшмянчилик едирся, сян дя о кясля дцшмянчилик ет.
Ябу Щцрейря (бу там ашкар вя гяти щядиси рядд едя билмядийини эюрцб, деди: Аллащуммя ня’ям. «Аллаща анд олсун ки, бяли ешитмишям.»
Гейрятли ъаван деди: Буна ясасян Аллащы шащид тутурам ки, сян Яли ялейщиссаламын дцшмянлярини дост тутур , достларыны дцшмян тутурсан (демяли Рясули Якрямин(с) гарьышы да сяня аид олур). Сонра галхыб, там е’тинасызлыгла ораны тярк етди.[28].
[1] Кялам елми ягаид гайдаларынын эцълц ягли вя нягли дялилляр ясасында исбат олунмасындан бящс едян елмя дейилир.
[2] Мю’миниттаг дедикдя мягсяд, Ябу Ъя’фяр Мящяммяд ибни Яли ибни Ню’ман Куфидир. Онун лягяби Ящвял иди вя Куфянин Тагул Мящамил мящяллясиндя дцканы вар иди. Буна эюря дя она Мю’миниттаг дейирдиляр. Лакин мцхалифляр ону Шейтануттаг адланыдрырдылар. Сяфинятцл бищар 2-ъи ъилд, сящифя 100.
[3] Цсули кафи 1-ъи ъилд, сящифя 171.
[4] Йеня орада сяящифя 172-173.
[5] Яшшафи (Сеййид Мцртяза) сящифя 12, Тянгищул мягал 3-ъц ъилд, сящифя 295.
[6] Январцл Бящиййя, сящифя 189-192.
[7] Цйулцл яхбари Риза 1-ъи ъилд, сящифя 78.
[8] Ещтиъаъ тябярси 1-ъи ъилд сящифя 163-165. бя’зиляри буна ясасян инанырлар ки, Щязрят Фатимянин няслиндян олан шяхсляр дцнйанын ахрына гядяр щамысы сеййид щесаб олунур вя Пейьямбяри Якрямин(с) зцрриййясидир. Буна ясасян яэяр бир шяхсин атасы дейил, йалныз анасы сеййид оларса йеня дя Фатимянин няслиндяндир вя сеййид олаъагдыр (диггят един).
[9] Цсули кафи, ибталцррю’йат бабы, 1-ъи щядис, сящифя 95-96, 1-ъи ъилд.
[10] Йеня орада, сящифя 130-131.
[11] Цсули кафи, 1-ъи ъилд, сящифя 78.
[12] Гядяриййя дедикдя о кясляр нязярдя тутулур ки, онларын ягидясиня эюря Аллащ бцтцн ишляри бяшяря щяваля етмиш, юз щакимиййятини бяшярдян эютцрмцшдцр.
[13] Цсули кафи, 1-ъи ъилд, сящифя 157-158.
[14] Иршад Мцфид, 2-ъи ъилд, сящифя 269-73.
[15] Январцл Бящиййя, сящифя 349-350.
[16] Сяфинятцл Бищар, 1-ъи ъилд, сящифя 193.
[17] Яссиратил мцстягим, Бищарцл Январдан няглян, 8-ъи ъилд, гядим чап, сящифя 183.
[18] Мяъалисул мю’минин, 2-ъи ъилд, сящифя 419, Бящъятцл амал, 2-ъи ъилд, сящифя 436.
[19] Бящъятцл амал, 2-ъи ъилд, сящифя 437.
[20] Фцсулцл мухтар, Сеййид Мцртяза, 1-ъи ъилд, сящифя 9, Гамусцрриъал 9-ъу ъилд, сящифя 342.
[21] 1-Аишя, 2-Щяфся, 3-Цммц Сялямя, 4-цммц Щябибя, 5-Зейняб, 6-Меймуня, 7-Сяфиййя, 8-Ъцвяйрийя, 9-Судя.
[22] Хязаин Няраги, сящифя 109.
[23] Хязаил ибни Шазан, сящифя 122, Бищарцл Январ, 46-ъы ъилд, сящифя 134-136.
[24] О щягигятдя дярин биликли бир алим иди, лакин тягиййя цзцндян юзцнц дялилийя вурмушду.
[25] Ял-игдул фяриг, 2-ъи ъилд, сящифя 347.
[26] Ещтиъаъ, 2-ъи ъилд, сящифя 151-154.
[27] Ялламя Щилли, кяшфцл йягин, сящифя 166, Бищарцл Январ, 39-ъу ъилд, сящифя 287.
[28] Шярщи Нящъцл бялаья ибни Ябил Щядид 4-ъц ъилд сящифя 63 вя 68