---

 

Dalilan Makoma da Wajibcinta

Tushen imani da ranar lahira ya ginu ne a kan wahayin Ubangiji da ya zo daga gare Shi Maxaukakin Sarki. Akwai ayoyin Alqur'ani mai girma da yawa da suka tabbatar da ita, kuma kusan ko wace sura ta Alqur'ani ta qumshi ayoyi da suka yi magana kan ranar lahira. Har ma ana cewa: adadin ayoyin da suka yi magana kan ranar lahira a fili ko kuma da ishara sun wuce dubu guda.

Labarai da qissosin ranar lahira da Alqur'ani mai girma ya bayar sun zo ne a yanayi daban-daban. Dalilai daban-daban sun tabbatar da yiyuwa da kuma wajibcin tashin qiyama a matsayin xaya daga cikin shika-shikan aqida cikin dukkannin saukakkun addinai tare da yin raddi ga batutuwan da masu shakku kanta suke gabatarwa. Haka nan sun ba da labari kan mutuwa, tayarwa bayan mutuwa, hisabi da kuma siraxi, kamar yadda kuma suka siffanta yanayin muminai a gidan aljanna da irin abubuwan jin daxin da aka tanadar musu, da kuma yanayin mujirimai a Jahannama da irin azabobin da aka tanadar musu.

Abin da ke biye taqaicen bayani ne kan muhimman batutuwan da Alqur'ani mai girma ya tavo kan ranar lahira da abubuwan da ta qunsa:

1- Ba wa ranar lahira matsayin jigo cikin aqida da kuma tabbatar da cewa tana daga cikin wajiban shika-shikan aqida, Allah Maxaukakin Sarki na cewa:

 ﴿ لَّيْسَ الْبِرَّ أَن تُوَلُّواْ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَـكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَالْمَلآئِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ ﴾[1]

"Bai zama addini ba domin kun juyar da fuskokinku wajen gabas da yamma, kuma amma addini shi ne ga wanda ya yi imani da Allah da Ranar Lahira da mala’iku da litattafan sama da annabawa”. Da kuma faxinSa Ta'ala:

  ﴿ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ ﴾[2]

"Wanda ya yi imani da Allah da Ranar Lahira, kuma Ya aikata na qwarai, to, babu tsoro a kansu..".

2- Jaddada samuwar ranar lahira da kuma kasancewarsa lamarin da babu kokwanto cikinsa, Allah Na cewa:

 ﴿ رَبَّنَا إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ لاَّ رَيْبَ فِيهِ إِنَّ اللّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعَادَ﴾[3]

"Ya Ubangijinmu! Lalle ne Kai, Mai tara mutane ne domin wani yini wanda babu shakka a gare shi. Lalle ne Allah ba Ya sava alqawari". Sannan kuma Yana cewa:

  ﴿ اللّهُ لا إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لاَ رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللّهِ حَدِيثًا ﴾[4]

"Allah, babu abin bautawa face Shi. Lalle ne, haqiqa, Yana tara ku har zuwa ga Yinin Qiyama, babu shakka a cikinsa. Kuma wane ne mafi gaskiya daga Allah ga labari". Sannan kuma Allah Maxaukakin Sarki Na cewa:

﴿ وَأَقْسَمُواْ بِاللّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لاَ يَبْعَثُ اللّهُ مَن يَمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ﴾[5]

"Kuma suka rantse da Allah iyakar rantsuwarsu cewa Allah ba ya tayar da wanda yake mutuwa! Na'am, Yana tayarwa. Wa'adi ne Allah Ya yi a kanSa tabbatacce, kuma amma mafi yawan mutane ba su sani ba", kuma yana cewa:

﴿ وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لاَ تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ ﴾[6]  

"Kuma waxanda suka kafirta suka ce: 'Sa'a ba za ta zo mana ba' Ka ce; 'Kayya! Na rantse da Ubangijina, lalle za ta zo muku".

3- Tabbatar yiyuwar tashin qiyama da tada mamata ta hanyar da ba ta xaukan wani tawili, ta hanyar kafa misali da dawo da wasu mutane ko kuma al'ummomi ko dabbobi  cikin al'ummomin da suka wuce zuwa duniya bayan mutuwarsu, inda suka sake rayuwa har lokacin da Allah Ya sake xaukar ransu. Hakan kuwa ya faru a lokuta da wurare daban-daban don kore duk wasu shakku yiyuwar dawo da mutum da kuma tabbatar da ikon Ubangiji Maxaukakin Sarki kan makoma. Ga kaxan daga cikin misalan hakan^[7]:

a - Rayar da wasu al'umma daga cikin Bani Isra'ila: Allah Maxaukakin Sarki na cewa:

﴿ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُواْ مِن دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللّهُ مُوتُواْ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَـكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَشْكُرُونَ ﴾[8]

"Shin, ba ka gain ba, zuwa ga waxanda suka fita daga gidajensu, alhali kuwa su dubbai ne, domin tsoron mutuwa? Sai Allah Ya ce musu: "Ku mutu", sa'an nan kuma Ya rayar da su, lalle ne Allah, haqiqa, Ma'abucin falala a kan mutane ne, kuma amma mafi yawan mutane ba su godewa".

b – Rayar da xaya daga cikin Annabawan Bani Isra'ila, Allah Maxaukakin Sarki Na cewa:

﴿ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىَ يُحْيِـي هَـَذِهِ اللّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللّهُ مِئَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِئَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَى العِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[9]

"Ko kuwa wanda ya shuxe a kan wata alqarya, alhali kuwa tana wofintacciya a kan gidajen resunanta. Ya ce; 'Ya ya Allah zai rayar da wannan a bayan mutuwarta', sai Allah Ya matar da shi, shekara xari, sa'an nan kuma Ya tayar da shi. Ya ce: 'Nawa ka zauna? Ya ce; "Na zauna yini guda ko kuwa rabin yini'. Ya ce: 'A'a, ka zauna shekara xari." To, ka duba zuwa ga abincinka, da abin shaka kowannensu bai sake ba, kuma ka duba zuwa ga jakinka, kuma domin Mu sanya ka wata aya ga mutane. Kuma ka duba zuwa ga qasusuwa yadda Muke motsar da su, sa'an nan kuma Mu tufatar da su da nama'. To, a lokacin da abin ya bayyana a gare shi, ya ce: 'Ina sanin cewa lalle Allah a kan dukkan kome Mai ikon yi ne".

c – Rayar da mutane saba'in daga cikin al'ummar Annabi Musa a.s, Allah Maxaukakin Sarki na cewa:

﴿وَإِذْ قُلْتُمْ يَا مُوسَى لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ ! ثُمَّ بَعَثْنَاكُم مِّن بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ﴾[10]

"Kuma a lokacin da kuka ce: "Ya Musa! Ba za mu yi imani ba dominka, sai mun ga Allah bayyane", saboda haka tsawar nan ta kamu ku, alhali kuwa kuna kallo. Sa'an nan kuma Muka tayar da ku daga bayan mutuwarku, tsammaninku, kuna godewa".

d – Rayar da wanda aka kashe daga Bani Isra'ila: Allah Maxaukakin Sarki na cewa:

﴿وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللّهُ مُخْرِجٌ مَّا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ ! فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللّهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ﴾[11]

"Kuma a lokacin da kuka yi kisan kai, kuka dinga tunkuxa wa juna laifi a cikinsa, kuma Allah Mai fitar da abin da kuka kasance kuna voyewa ne. Sai Muka ce: "Ku doke shi da wani sashenta'. Kamar wancan ne Allah Yake rayar da matattu, kuma Ya nuna muku ayoyinSa, tsammaninku, kuna hankalta".

e – Rayar da tsuntsaye ga Annabi Ibrahim a.s da izinin Allah Maxaukaki, Allah Yana cewa:

﴿وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِـي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِن قَالَ بَلَى وَلَـكِن لِّيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِّنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِّنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾[12]

"Kuma a lokacin da Ibrahim ya ce: "Ya Ubangijina! Ka nuna min yadda Kake rayar da matattu". Ya ce: "Shin, kuma ba ka yi imani ba?", ya ce: "A'a!, amma domin zuciyata, ta natsu". Ya ce: "To ka riqi huxu daga tsuntsaye, ka karkatar da su zuwa gare ka, ka yanka su, sa'an nan kuma ka sanya juzu'i daga gare su a kan kowane dutse, sa'an nan kuma ka kira su, za su zo maka gudane. Kuma ka sani cewa lalle Allah Mabuwayi ne, Masani".

4- Bayanin Alqur'ani mai girma cewa xaya daga cikin muhimman ayyukan Annabawa a.s shi ne gargaxin mutane dangane da ranar da za a tayar da su gobe qiyama. Allah Maxaukakin Sarki Yana cewa:

﴿ يَا مَعْشَرَ الْجِنِّ وَالإِنسِ أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَـذَا قَالُواْ شَهِدْنَا عَلَى أَنفُسِنَا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا وَشَهِدُواْ عَلَى أَنفُسِهِمْ أَنَّهُمْ كَانُواْ كَافِرِينَ﴾[13]

"Ya jama'ar aljannu da mutane! Shin, manzanni daga gare ku ba su je muku ba, suna labarta ayoyiNa a kanku, kuma suna yi muku gargaxin haxuwa da wannan yini naku ba? Suka ce: "Mun yi shaida a kan kawunanmu", Kuma rayuwar duniya ta ruxe su. Kuma suka yi shaida a kan kawunansu cewa, lalle ne su, sun kasance kafirai". Sannan kuma Allah Maxaukakin Na cewa:

﴿ وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاؤُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِّنكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنذِرُونَكُمْ لِقَاء يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ﴾[14]

"Kuma aka kora waxanda suka kafirta zuwa Jahannama, jama'a-jama'a, har a lokacin da suka je mata, sai aka buxc qofofinta, kuma matsaranta suka ce musu; 'Ashe waxansu manzanni, daga cikinku ba su je muku ba, suna karanta ayoyin Ubangijinku a kanku kuma suna yi muku gargaxin gamuwa da yininku wannan ba? Suka ce: "Na'am" kuma amma kalmar azaba ita ce ta wajaba a kan kafirai". Gargaxin da ake magana a nan dai bai taqaita ga wata al'umma ban da wata ba.

5- Jaddadawan Alqur'ani mai girma kan samuwar aqidar tashin qiyama cikin sauran saukakkun addinan da suka gabaci Musulunci. Yayin da Yake magana kan jawabin Annabi Nuhu a.s ga al'ummarsa. Allah Ta’ala Na cewa:

    ﴿  ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيهَا وَيُخْرِجُكُمْ إِخْرَاجاً  !وَاللهُ أَنبَتَكُم مِنَ الاََْرْضِ نَبَاتاً  ﴾   [15] 

“Kuma Allah Ya tsirar da ku daga qasa kamar ganye tsirarwa. Sa'an nan Ya mayar da ku a cikinta, kuma Ya fitar da ku fitarwa".

Dangane da sha'anin Annabi Musa kuwa, Yana cewa:

 ﴿ ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِيَ أَحْسَنَ وَتَفْصِيلاً لِّكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لَّعَلَّهُم بِلِقَاء رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ ﴾[16]

"Sa'an nan kuma Mun bai wa Musa Littafi, yana cikakke bisa ga wanda ya kyautata hukumcin Allah da rarrabewa, daki-daki, ga kowane abu, da shiriya da rahama, tsammaninsu, suna yin imani da haxuwa da Ubangijinsu".

Sannan, yayin da yake hakaito sukan da Musa a.s ya yi wa Fir'auna da fadawansa, Allah Maxaukaki Na cewa:

 ^[17]﴿إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُم مِّن كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لاَ يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسَابِ﴾

"Lalle ni, na nemi tsari da Ubangijina kuma Ubangijinku, daga dukkan makangari, wanda ba ya imani da ranar hisabi".

Haka nan Allah Maxaukakin Sarki, yayin da yake tunasar da Annabi Isa a.s ranar lahira, Yana cewa:

﴿إِذْ قَالَ اللّهُ يَا عِيسَى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُواْ وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيمَا كُنتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ﴾[18]

"A lokacin da Ubangiji Ya ce: "Ya Isa! Lalle Ni Mai karvar ranka ne, kuma Mai xauke ka ne zuwa gare Ni, kuma Mai tsarkake ka daga waxanda suka kafirta, kuma Mai sanya waxanda suka bi ka a bisa waxanda suka kafirta, har Ranar Qiyama. Sa'an nan kuma zuwa gare Ni makomarku take, sa'an nan In yi hukumci a tsakaninku, a cikin abin da kuka kasance kuna sava wa juna".

6 – Alqur'ani mai girma, cikin ayoyi da yawa, ya bayyana cewa Allah Ta’ala Ya wakilta wasu Mala'iku wajen rubuta ayyuka da zantukan bayi cikin wani littafi da ba ya barin babba ko qarami. Allah Ta’ala Na cewa:

    ﴿إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي الْمَوْتَى وَنَكْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَآثَارَهُمْ وَكُلَّ شَيْءٍ أحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ﴾[19]

"Lalle Mu, Mu ne ke rayar da matattu kuma Mu rubuta abin da suka gabatar, da gurabunsu, kuma kowane abu Mun qididdige shi, a cikin babban Littafi Mabayyani". Kuma Yana cewa:

 ﴿ أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لاَ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُم بَلَى وَرُسُلُنَا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ﴾[20]

"Ko suna zaton lalle Mu, ba Mu jin asirinsu da ganawarsu? Na'am! Kuma manzanninMu na tare da su suna rubutawa". Sannan Allah Maxaukaki Na cewa:

﴿ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ! إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ ! مَا يَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ﴾[21]

"Kuma lalle ne, haqiqa, Mun halitta mutum, kuma Mun san abin da ransa ke yin waswsi da shi, kuma Mu ne mafi kusanta zuwa gare shi daga lakar jannayensa. A lokacin da masu haxuwa biyu suke haxuwa daga dama, kuma daga hagu akwai wani Mala'ika zaunanne. Ba ya lafazi da wata magana face a liqe da shi akwai mai tsaro halartacce".

A wasu guraren, ayoyin Alqur'ani suna bayyana cewa akan gabatar da takardun ayyukan mutane gare su lokacin da aka zo da su don hisabi, sai a ce musu:

﴿الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ ! هَذَا كِتَابُنَا يَنطِقُ عَلَيْكُم بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنسِخُ مَا كُنتُمْ تَعْمَلُونَ﴾[22]

"…A wannan rana ne za a saka muku abin da kuka kasance kuna aikatawa a duniya. Wannan littafinmu ne yana yin magana da ku da gaskiya, haqiqa Mu mun kasance Muna rubuta abin da kuka kasance kuna aikatawa". Daga nan sai ximuwa da damuwa ta kama mujirimai saboda abubuwan da suke cikin waxannan littafa, Allah Maxaukakin Sarki Yana cewa:

﴿وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لاَ يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلاَ كَبِيرَةً إِلاَّ أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا﴾[23]

"Aka kuma sanya littafin ayyukansu sannan sai ka ga masu laifi cikin damuwa saboda abin da yake cikinsa, suna kuma cewa: "Kaiconmu, me ya sami wannan littafin, bay a barin aiki qarami balle babba sai ya rubuce shi, suka kuma sami duk abubuwan da suka aikata an zo da su. Ubangijinka kuwa ba Ya zaluntar kowa".

A fili waxannan ayoyi sun tabbatar da samuwar littattafan da ake rubuta ayyukan mutane da kuma samuwar ranar sakamako da za a gabatar wa kowa abubuwan da aka rubuta na ayyukan da ya aikata a duniya, babba ne ko qarami.

7 – Akwai kuma ayoyi masu yawa da suke raddi ga masu inkarin ranar lahira da kuma bayyana cewa waxannan mutane ba su da komai kashin dalili na inkarin wannan batu, ba abin da suke da shi in ba zato ba kuma zato haqiqa ba ya wadatar da komai a kan gaskiya. Allah Ta'ala na cewa:

﴿وَقَالُوا مَا هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلاَّ الدَّهْرُ وَمَا لَهُم بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلاَّ يَظُنُّونَ﴾[24]

"Suka kuma ce: "Ai ita ba wata aba ba ce, face rayuwarmu ta duniya, za mu mutu mu kuma sake rayuwa ba kuwa wani mai hallakar da mu sai zamani, alhali kuwa ba su da wani sani game da wannan, ba abin da suke yi sai zato". A wani wajen kuma Yana cewa:

﴿وَمَا لَهُم بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِن يَتَّبِعُونَ إِلاَّ الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لاَ يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا﴾[25]

"Kuma ba su da wani ilmi game da shi, baa bin da suke bi sai zato, kuma zato haqiqa ba ya wadatar da komai a kan gaskiya". A wani wajen kuma, Allah Yana qalubalantarsu da su kawo dalilin inkarin nasu. Allah Ta’ala Yana cewa:

 ﴿ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ﴾[26]

"Ka ce da su: "Ku kawo dalilanku inda kun kasance masu gaskiya". Ba komai suke da shi ba face qananan shakku da damuwa^[27]. Alqur'ani mai girma ya ba su amsoshi masu gamsarwa, wasu daga ciki hujjoji ne na hankali da ke tabbatar da wajibcin makoma lahira da cika alqawarin Allah, kamar faxinsa Maxaukakin Sarki cewa:

﴿وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ ! قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ﴾[28]

"Kuma ya buga mana wani misali, kuma ya manta da halittarsa, ya ce: "Wane ne ke rayar da qasusuwa alhali kuwa suna rududdugaggu?. Ka ce, 'Wanda Ya qaga halittarsu a farkon lokaci, Shi ke rayar da su, kuma Shi, game da kowace halitta, Mai ilmi ne".

 

Na Biyu: Cikin Hadisai

Akwai hadisan Ma'aiki s.a.w.a da Ahlulbaiti a.s da yawa da suka yi magana kan ranar lahira da abubuwan da ta qunsa na tayar da mutane, hisabi, ni’ima ko kuma azaba gwargwadon yadda Alqur'ani mai girma ya yi bayani ko kuma ma a ce da qarin bayani. A nan za mu ambato wasu hadisan da suke tabbatar da ranar lahira da kuma abubuwan da za su faru.

Manzon Allah s.a.w.a yana cewa: "Ya 'ya'yan Abdul Mutallib…..Na rantse da Wanda Ya aiko ni da gaskiya za ku mutu kamar yadda kuke barci, kuma za a tayar da ku kamar yadda kuke farkawa daga barci. Bayan mutuwa babu wani gida face Aljanna ko wuta, halittar dukkan halittu da tayar da su a wajen Allah Maxaukaki tamkar halittar rai guda ne da tayar da shi, Allah Ta'ala Na cewa:

﴿مَّا خَلْقُكُمْ وَلاَ بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾^[29].

Sannan kuma yana cewa: "Bawa ba zai yi imani ba har sai ya yi imani da abubuwa guda huxu: Har sai ya shaida cewa babu abin bautawa da gaskiya sai Allah, Shi kaxai ba Shi da abokin tarayya, sannan ni Manzon Allah ne da Ya aiko ni da gaskiya, har sai ya yi imani da tayarwa bayan mutuwa, sannan kuma har sai ya yi imani da qaddara^[30]".

Amirul Muminina Ali a.s yana cewa: "Har lokacin da dukkan abubuwan da aka rubuta suka zo qarshe, al'amurra suka isa ga inda aka nufe su da isa, aka sadar da halittar qarshe da ta farko sannan umarnin Allah na sabonta halittarSa ya zo. Sannan sai Ya motsa sama da tsattsagata, Ya kuma girgiza qasa, Ya tunvuko duwatsu da tarwatsa su, sai su bugi juna saboda haibarSa da tsoron girmanSa. Yayin da Ya fitar da waxanda ke cikinta, daga nan Ya sake sabonta su bayan sun dagargaje, Ya taro su bayan sun rarrabu. Daga nan sai Ya rarraba su don yi musu tambayoyi kan ayyukan da suka voye. Sai Ya raba su gida biyu: Ya saka wa xaya da alheri Ya kuma azabtar da guda^[31]".

Haka nan yayin da yake siffanta ranar lahira, yana cewa: "A wannan rana, Allah Zai tara na farko da na qarshe don hisabi da sakamako ga ayyukan da suka aikata suna masu qan-qan da kai, suna tsaye alhali gumi na karyo musu, qasa kuma tana girgiza a qasa da su, wanda yanayinsa yafi kyau shi ne wanda ya sama wa qafafunsa wajen tsayawa, sannan kuma ya samu wajen numfasawa mai faxi^[32]".

Imam Aliyu bn Husain Zainul Abidin a.s yana cewa: "Lalle abin da mamaki mutum ya yi shakku kan Allah alhali yana ganin halittun Ubangiji, abin da mamaki yadda mutum zai yi inkarin mutuwa alhali a kullum yana ganin ana mutuwa, abin da mamaki yadda mutum zai yi inkarin tayar da mamaci a lahira alhali yana ganin halittarta farko halittan mutum, abin da mamaki ga wanda yake gina gidan da zai rushe ba da jimawa ba duniya alhali ya fita sha'anin gidan zama na har abada^[33]".

 

Na Uku: Al-Ijma:

Imani da ranar lahira aqida ce da dukkan musulmi suka yi imani da ita ba tare da wani savani ba. Dukkansu suna ganin imani da ranar lahira a matsayin lalura na addini da dole ne dukkan musulmi ya yi imani da shi, wanda kuwa ya yi inkarin hakan ya fita daga cikinsu. Idan muka duba za mu ga cewa kalmar da musulmi suke maimaitawa a kullum ta 'maliki yaumiddin' tana nuni da imaninsu na samuwar rayuwa bayan mutuwa, don haka wannan batu ne da suka haxu a kansa.

Dukkan addinai da shari'oi sun tafi a kan samuwar wata rayuwa bayan mutuwa, savanin da kawai ake da shi shi ne dangane da yadda hakan zai faru. A baya mun kawo bayanai kan ma'anar tashin qiyama a isxilahi na addini, abin da muke son yi a nan ba shi ne gudanar da bincike na ilmi cikin waxannan maganganu da fitar da wanda ya dace ba. Abin da za mu ba shi muhimmanci shi ne tabbatar da asalin fikirar tashin qiyaman, wanda shi ne dawo da mutum bayan mutuwa zuwa ga rayuwa ta biyu, ko ma dai ta ya ya ne, inda za a saka wa mutum kan ayyukan da ya aikata, in alheri, alheri, in sharri, sharri. Wannan lamari ne da dukkan musulmi suka haxu a kai, don abu ne mai yiyuwa a hankalce, kuma hakan ya faru bisa nassin Alqur'ani da sauran saukakkun Littafa.

 

Na Huxu: Dalili Na Hankali:

Da dama daga cikin malaman falsafa da na aqida sun kafa hujja ta hankali tsantsa a kan tabbatar ranar qiyama da wajibcin hakan, kamar yadda a cikin Alqur'ani mai girma akwai dalilai masu yawa, na hankali da waxanda ake saninsu daga zuciya wujdani da suke tabbatar da haqiqanin makoma da rayuwa bayan mutuwa, a matsayin raddi ga masu inkarin tashin qiyama da kuma tabbatar faruwar hakan. Abin da ke biye wasu ne daga cikin irin waxannan dalilai:

 

Na Farko: Dalili Na Tamka:

Allamah Hilli yana cewa: 'Wata duniya tamkar wannan duniya ta mu mai yiyuwar samuwa mumkin ce, domin ita wannan duniya kanta mai yiyuwar samuwa ce; kuma tamka daidai yake da tamka a wajen hukumci. Saboda haka, tun da dai wannan duniya mai yiyuwar samuwa ce, to wajibi ne a yi wa xayar ma hukumcin yiyuwar samuwa^[34]".

Akwai wasu misalai kan hakan da Alqur'ani mai girma ya kawo da ke nuni da kama da daidaito tsakanin rayawa a duniya da kuma a gobe qiyama ta nau'i guda biyu: Na farko: Daidaito ko kama na samuwar farko wato daga rashi da samuwa ta lahira. Na biyu: kama da ke akwai tsakanin rayar da qasa bayan mutuwarta da kuma rayarwa a lahira. Hankali yana hukumci da cewa tamka daidai take da tamkarta wajen hukumci, don haka muna iya fahimtar cewa mai ikon samara da rayuwa ta farko zai iya samar da wata rayuwa ta biyu, don kuwa abubuwa ne guda biyu da suke tamkar juna.

Nau’in Farko Na Tamka: Abin nufi a nan shi ne kafa hujjar makoma tashin qiyama ta hanyar mafari halittar farko ta hanyar tamkar da suke da ita. Alqur'ani mai girma ya tabbatar da yiyuwar tashin qiyama ta hanyar tabbatar da tamkar hakan, ta hanyar kwatanta samar da mutum a wannan duniya bayan ya kasance babu shi – kamar halittar Annabi Adamu a.s ba tare da uwa ko uba ba – da kuma dawo da shi bayan mutuwa da lalacewa. Allah Maxaukakin Sarki Na cewa:

﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُّضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الأَرْحَامِ مَا نَشَاء إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنكُم مَّن يُتَوَفَّى وَمِنكُم مَّن يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِن بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا﴾

"Ya ku mutane! Idan kun zamanto cikin kokwanton tashi, to haqiqa Mu Muka halicce ku daga qasa, sannan daga maniyyi, sannan daga gudan jini, sannan daga tsoka, mai cikakkiyar halitta da kuma wadda ba cikakkiya ba, don Mu bayyanar muku ikonMu. Kuma muna tabbatar da abin da Muke so a cikin mahaifa har zuwa wani lokaci qayyadajje, sannan kuma Mu fito da ku kuna jarirai, sannan kuma don ku kai cikakken qarfinku; daga cikinku akwai wanda za a karvi ransa, akwai kuma wanda za a bari har zuwa mafi qasqantar rayuwa don ya kai ga halin da ba zai san komai ba bayan kuwa da can ya sani", har zuwa faxin Allah Maxaukakin Sarki cikin Alqur’ani cewa:

 ﴿ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّهُ يُحْيِي الْمَوْتَى وَأَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾,

"Wannan kuwa saboda Allah Shi ne Gaskiya, kuma lalle Shi ne yake raya matattu, kuma haqiqa Mai iko ne a kan komai"^[35].

Saboda haka mutum ya kasance ba komai ba, sai Allah Ya samar da shi daga turvaya, Ya fitar da shi daga rashi zuwa samuwa, daga nan Ya arzurta shi da hankali da fahimta, Ya sanya shi a mafi kyaun halitta. Don haka babu kokwanto cikin ta da shi bayan mutuwa da ragwargwajewar gavovinsa domin kuwa hakan tamkar halittarsa a duniyan nan ne bayan da babu shi; don hukumcin abubuwan da suke tamka guda ne, hankali ba ya bambantawa tsakanin abubuwan da suke dadai, kai yana ma xaukar samuwar xaya daga cikinsu dalili ne a kan yiyuwar samun xayan. Daxin daxawa, ai samuwar farko ita tafi ban mamaki. Allah Ta'ala Yana cewa:

﴿ وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الأَعْلَى فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ﴾[36]

"Shi ne wanda Ya ke farar da halittu, sannan Ya mayar da su bayan mutuwa. Yin hakan kuwa shi ne ya fi sauqi a gare Shi, kuma Yana da sifa maxaukakiya a cikin sammai da qassai".

A nan dukkan ayoyin da suke daidaita tsakanin mafari da makoma tashin qiyama wajen hukumci suna tabbatar da wannan hujja, kamar faxin Allah Maxaukaki cewa:

 [37] ﴿ اللَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴾

"Allah ne Yake farar halitta sannan Ya mayar da ita bayan mutuwa sannan kuma gare Shi za a komar da ku", da kuma faxinSa:

 [38] ﴿فَسَيَقُولُونَ مَن يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ﴾

"Sannan za su ce: "To wa zai dawo da mu bayan mun rududduge? Ka ce dasu: "Wanda Ya halicce ku tun farko", da faxinSa Ta’ala:

 [39]﴿كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ﴾

"Kamar yadda Muka qagi halitta da farko haka za Mu mai da ita. Wannan alqawari ne da Muka xauka. Haqiqa Mun kasance Masu aikata haka".

Nau’i Na Biyu Na Tamka: Alqur'ani mai girma, cikin ayoyi masu yawa^[40] ya tabbatar da ranar qiyama ta hanyar xaukar abubuwa biyu a matsayin tamkar juna wato rayarwar da ake ji da ganinta, ita ce rayar da qasa bayan mutuwarta, da tsirowar tsiro daga qasar da dawowar rayuwarsu bayan dakatar da ita lokacin sanyi, da kuma rayar da matattu ranar qiyama. Allah Maxaukaki Sarki Na cewa:

﴿ فَانظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[41]

"Sannan ka yi dubi zuwa ga guraban rahamar Allah yadda Yake raya qasa bayan qeqashewarta. Haqiqa wannan lallai Mai raya matattu ne, kuma Mai iko ne a kan komai", kuma Yana cewa:

﴿وَهُوَ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ حَتَّى إِذَا أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالاً سُقْنَاهُ لِبَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَاء فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن كُلِّ الثَّمَرَاتِ كَذَلِكَ نُخْرِجُ الْموْتَى لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾[42]

"Shi ne kuma Yake aiko muku da iska mai albishir tare da rahamarSa, har dai lokacin da ta xauko girgije mai nauyi da ruwa sai Mu shayar da gari qeqasasshe da shi, sai Mu saukar masa da ruwa, sannan Mu fitar da dukkan 'ya'yan itace daga gare shi. Kamar haka Muke fito da matattu don ko kwa wa'azantu".

Wannan aya da ma wacce ta gabace ta suna qoqarin kiran hankali wanda ya yarda da cewa hukumcin abubuwan da suke tamkar juna, guda ne, wato idan har rayar da qasa bayan mutuwa ya tabbata ba abin da zai hana abkuwar hakan a kan xan'Adam bayan mutuwarsa da ma rayayyu.

Allamah Sayyid Tabataba'i na cewa: "Manufar faxin Allah Maxaukaki ﴿إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى﴾ ita ce nuni zuwa ga tamka da ke cikin rayar da matacciyar qasa da kuma rayar da mamaci, don kuwa a cikinsu akwai mutuwa, wato kawar da rayuwa daga wani abin da aka kiyaye shi, da rayuwa wato sake dawo da wannan abu da aka kawar. Haqiqa rayarwa ta faru ga qasa da tsirai da kuma rayuwar xan'Adam da dai sauran abubuwa masu rai, ga shi kuma hukumcin tamka xaya ne. To idan har rayarwa tana iya yiyuwa a kan wasu daga cikin waxannan tamka, wato qasa da tsirai to ya halalta a kan sauran^[43]".

Alqur'ani mai girma ya yi ishara da abin da ke kusato da wannan ma'ana, shi ne kuwa cewa halittan xan'Adam tamkar na tsirrai ne, haka nan sake raya shi, Allah Ta'ala Na cewa:

 ﴿وَاللَّهُ أَنبَتَكُم مِّنَ الأَرْضِ نَبَاتًا * ثُمَّ يُعِيدُكُمْ فِيهَا وَيُخْرِجُكُمْ إِخْرَاجًا﴾[44]

"Kuma Allah Ya tsirar da ku daga qasa kamar ganye tsirarwa. Sa'an nan Ya mayar da ku a cikinta, kuma Ya fitar da ku fitarwa".

 

Na Biyu: Dalili Na Qudura

Bisa la'akari da cewa qudurar Mahalicci da ba ta da iyaka, sai mu ce ta shafi dukkan komai daidai wadaida ba tare da bambanci kan abu mai wahala da mai sauqi ba. Ana iya fahimtar hakan cikin faxinSa Allah Maxaukakin Sarki:

 ﴿إِنَّ اللَّه عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾,

wato “Allah mai qarfi ne a kan dukkan komai”. Ayoyin Alqur'ani da yawa sun yi ishara da hanyoyi biyu na tabbatar da tashin qiyama ta hanyar ambaton quduran Ubangiji da kuma kasancewarta mara iyaka:

Hanya Ta Farko: Cikin ayoyi da yawa^[45] Allah Maxaukakin Sarki Ya bayyana qudurarsa kan tayarwa a ranar lahira bayan ambaton mafari samuwa ta farko, wanda hakan za nuna cewa duk wanda ke da qarfin samar da abu daga rashi, yana da qarfin dawo da shi bayana lalacewarsa, Allah Maxaukakin Sarki na cewa:

﴿أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ ! قُلْ سِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾[46]

"Yanzu ba su ga yadda Allah Yake farar halitta ba, sannan Shi ne kuma Zai mayar da ita? Haqiqa wannan mai sauqi ne a wurin Allah. Ka ce: "Ku yi tafiya a bayan qasa sannan ku duba ku ga yadda Allah Ya farar da halittu. Sannan Allah ne Zai sake samar da su samawar qarshe. Haqiqa Allah Mai iko ne a kan komai".

Waxannan ayoyi biyu su na kwaxaitar da xan'Adam ne da ya yi dubi cikin lamarin halittar farko, domin ta hanyar hankalinsa ya fahimci Wanda Ya halicce ta Ya kuma tsara. Wannan rukunin farko ne na kafa hujja kan tashin qiyama da qudurar Ubangiji mara iyaka. Alqur'ani ya sake jaddada wannan rukunin cikin wasu ayoyin na daban. Allah  Na cewa:

 ﴿ أَلاَ يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ﴾[47]

"Ashe, Wanda Ya yi halitta ba zai iya saninta ba, alhali kuwa Shi Mai tausasawa ne, kuma Masani ne", har  ila yau Yana cewa:

 ﴿ نَحْنُ خَلَقْنَاكُمْ فَلَوْلأ تُصَدِّقُونَ ﴾[48]

"Mu ne Muka halicce ku saboda me ba kwa gaskatawa", har zuwa inda Ya ke cewa:

 ﴿وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الاُولَى فَلَوْلأ تَذكَّرُونَ﴾[49]

"Haqiqa kuma ku kun san farkon halittarku, don me ba kwa wa'azantuwa".

Abu ne da yake a fili cewa xan'Adam ya san samuwarsa ta farko, ya kuma fahimci cewa Wanda Ya samar da shi, Ya zava masa siffofin da yake da su, Ya tsara masa al'amarinsa, Shi ne Allah Maxaukakin Sarki da Ya halicci dukkan komai, Allah Maxaukakin Sarki na cewa:

 ^[50]﴿قُلْ هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ﴾

"Ka ce da su: "Shin daga cikin gumakanku ko akwai wanda yake qaga halitta, sannan ya mai da ita?", sannan Yana cewa:

          ﴿كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتاً فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾^[51]

"Ku mutane qa qa kuke kafircewa da Allah, alhali kuwa kun kasance rasassu sannan Ya samar da ku, sannan kuma zai kashe ku sannan Ya sake raya ku, sannan kuma wurinSa za a komar da ku".

Daga abin da ya gabata mun fahimci cewa qarfin quduran Ubangiji Maxaukakin Sarki da ba shi da iyaka na rayarwa a karon farko da na biyu xaya ne babu wani bambanci, babu wata gazawa ta kowani vangare, Allah Yana cewa:

 ^[52]﴿أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الاوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِّنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ﴾

"Shin Mun gaza ne da halittar farko? Ba haka ba ne, su dai suna cikin ximuwa ne game da sake sabuwar halitta", kamar yadda Yake cewa:

 ﴿مَّا خَلْقُكُمْ وَلاَ بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ﴾[53]

"Halittarku da tayar da ku bai wuce tamkar na rai guda ba", don haka babu wani abu da yafi wani sauqi ko wahala a wajen Allah Maxaukakin Sarki. Haqiqa cikin hakan akwai hujja mai qarfi da zai sanya mutum imani da ranar lahira da yarda da ita.

Hanya Ta Biyu: Allah Maxaukakin Sarki Ya bayyana qudurursa ta tayarwa a ranar qiyama a jere da ambaton halittar sammai da qassai. Allah Maxaukaki Yana cewa:

 ﴿ وَقَالُواْ أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا ! أَوَلَمْ يَرَوْاْ أَنَّ اللّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَن يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ﴾[54]

"…suka kuma ce: "Yanzu idan muka zama qasusuwa kuma rududdugaggu bayan mutuwa, yanzu ashe kuwa za a tashe mu mu koma sabuwar halitta? Yanzu ba sa ganin cewa Allah Wanda Ya halicci sammai da qassai Mai iko ne a kan Ya halicci irinsu?", sannan Yana cewa:

 ﴿ أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُم بَلَى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ ! إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ﴾[55]

"Yanzu Wanda Ya halicci sammai da qassai ba zai samu ikon halitta irinsu ba? Ai tabbas zai iya, kuma Shi ne Mai yawan halittu Masani. UmarninSa kawai idan Ya yi nufin wani abu sai Ya ce da shi: "Ka samu, sai ya samu", kuma yana cewa:

﴿ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى بَلَى إِنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴾[56]

"Shin ba sa ganin cewa haqiqa Allah Wanda Ya halicci sammai da qassai bai kuma gaji ba wajen halittarsu Mai iko ne kan Ya raya matattu ba? Ba haka ba ne, haqiqa Shi Mai iko ne a bisa dukkan komai".

Tunani kan halittun sammai da qassai zai kai mu ga imani da lahira, don kuwa Wanda Ya halicci sama da qasa – da dukkan abubuwan da ke cikinsu na mamaki – ya ya za a ce ba zai iya sake halittan xan'Adam a ranar lahira ba? Ai halittan mutum nesa ba kusa ba tafi sauqi a kan halittan sammai da qassai. Allah Ta’ala Na cewa: 

  ﴿لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالارْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لاَ يَعْلَمُونَ﴾[57]

"Ba shakka halittar sammai da qassai ta fi girma a kan halittar mutane, sai dai kuma yawancin mutane ba su sani ba". A wani wajen kuma Allah Maxaukaki Na cewa:

﴿أَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاء بَنَاهَا ! رَفَعَ سَمْكَهَا فَسَوَّاهَا ! وَأَغْطَشَ لَيْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا ! وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا﴾[58]

"Yanzu ku ne kuka fi qarfin halitta ko kuwa sama ce? Shi fa Ya gina ta. Ya xaukaka rufinta sannan Ya daidaita ta. Ya duhuntar da darenta Ya kuma fitar da hasken hantsinta. Qasa kuma bayan hakan Ya shimfixa ta".

Akwai kuma wasu ayoyin Alqur'ani mai girma da suka zo don ruguza abubuwan da wasu mutane suka yi riqo da su wajen nesantar da aqidar tashin qiyama:

         ﴿وَقَالُواْ أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا﴾

"Kuma suka ce: "Shin, idan mun kasance qasusuwa da niqaqqun gavavuwa, an ya kuwa za a tashe mu da sabuwar halitta?", sai Allah Maxaukakin Sarki Ya mayar musu da martini Yana mai tunatar da su qarfinsa maras iyaka: 

     ﴿قُل كُونُواْ حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا* أَوْ خَلْقًا مِّمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ﴾[59]

"Ka ce da su: "Ku zama dutse ko baqin qarfe. Ko kuwa wata halitta daga abin da yake da girma a cikin qirazanku". A nan Allah Ya yi musu umarni ne na wofantar da su da cewa su zamanto dutse ko qarfe ko kuma duk wani abin da suke ganin mayar da shi mutum zai zamanto wahala sama da mayar da niqaqqun gavavuwa ko qasa zuwa mutum, su kasance duk abin da suke son zama, Allah Zai sake mayar musu da halittarsu bayan tashisu ranar qiyama. Daga wannan muna iya fahimtar cewa babu wani abin da ya isa ya keta qudurar Ubangiji a duk lokacin da take son gudanar da aikinta na sabunta halitta, shin daga qasusuwa ne ko kuma gavavun da suke gama lalacewa ko dutse ko qarfe ko waninsu^[60].

 

Na Uku: Dalili Na Hikima

Haqiqa Allah Ta'ala Mai hikima ne cikin ayyukanSa, dukkan abin da Ya fito daga gare Shi yana qumshe da hikima. Duniya da dukkan abubuwan mamakin da ke cikinta tana tafiya ne bisa hikima da manufa, kamar yadda dukkanin dokokin shari'a suna komawa ga tafarkin hikima da ya sava wa wasa da wargi. Allah Na cewa:

[61]﴿أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لاَ تُرْجَعُونَ﴾

"Ko kuna tsammani ne cewa Mun halicce ku ne don wasa, kuma ko ba za a dawo da ku gare Mu ba?", sannan Yana cewa:

    ﴿وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاء وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلاً ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِّلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ﴾[62]

"Kuma ba Mu halicci sammai da qassai da abin da ke tsakaninsu a banza ba. Wannan shi ne zaton waxanda suka kafirce, saboda haka tsananin azabar wuta ta tabbata ga waxanda suka kafirce", sannan Allah Ta'ala Na cewa: ﴿أَيَحْسَبُ الإِنسَانُ أَن يُتْرَكَ سُدًى﴾^[63] "Yanzu mutum yana tsammanin za a bar shi haka sakaka?".

Ana iya kawo siffar wannan hujja ta hanyar qiyasi da ya qumshi rukunai guda biyu:

Na Farko: Allah Maxaukakin Sarki ma'abucin hikima ne. Na biyu: Duk wani ma'abucin hikima ba ya aikata wani abu saboda wasa, don haka Allah Maxaukaki ba Ya aikata abu domin wargi ko wasa  ba tare da dalili ba. Idan da a ce babu makoma tashin qiyama ga mutum to da halittarsa ta zamanto wargi kawai, ga shi kuwa bisa hikima ta Ubangiji, Allah ba Ya aikata wargi, don haka dole ne xan'Adam ya sami makoma a ranar qiyama saboda hikimar Ubangiji.

Da a ce mutum ya kan qare ne da mutuwa ba tare da cewa za a ta da shi saboda wata rayuwa, ko aljanna ko wuta, ba, to da halittarsa a wannan duniya ta kasance wasa da wargi, don kuwa kowani irin aiki ba ya iya fita daga matsayin wasa da wargi har sai ya kasance yana da wata manufar da hankali ke karvanta. Hakan zai samu ne ta hanyar makoma tashin qiyama kaxai, don kuwa idan har rayuwar mutum ta kan zo qarshe ne bayan mutuwa, kenan babu wata manufa ga halittar xan'Adam da ta wuce wannan rayuwa ta duniya mai iyaka da ke cike da matsaloli, fitina, bala'oi da sauran nau'oi na damuwa. Sannan hakan na nuna cewa kenan Allah Ya taqaita ne kawai da samarwa da kashewa, sannan samarwa da kashewa ba tare da wata manufa ba. Wannan kuma lamari ne da mutum mai hankali ba zai aikata ba, ina ga Mahalicci, Mai hikima?!! Haqiqa Allah Maxaukaki Ya xaukaka ga barin wannan.

Don haka, dole ne a samu wata duniya ta daban da za ta cimma manufar halittan, hakan kuwa ita ce duniyar dawwama, Allah Maxaukakin Sarki Na cewa:

﴿وَمَا هَذِهِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا إِلا لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الاخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ﴾[64]

"Kuma wannan rayuwar duniyar ba komai ba ce face nishaxi da wasa, kuma haqiqa rayuwar gidan lahira ita ce rayuwa, in da sun kasance sun sani".

A nan wasu ayoyin Alqur'ani sun tabbatar da cewa halittan duniya cikin hikima shi ne yake tabbatar da samuwar ranar lahira, Allah Maxaukakin Sarki Na cewa:

﴿أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلاَّ بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِيراً مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاء رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ﴾[65]

"Yanzu ba su yi tunani a kan kansu ba? Allah bai halicci sammai da qassai da abin da ke tsakaninsu ba sai a kan gaskiya da kuma zuwa lokaci qayyadajje. Haqiqa mafi yawan mutane masu kafircewa ne da haxuwa da Ubangijinsu". Sannan kuma Maxaukaki Yana cewa:

﴿وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لاعِبِينَ ! مَا خَلَقْنَاهُمَا إِلا بِالْحَقِّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ ! إِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ مِيقَاتُهُمْ أَجْمَعِينَ﴾[66]

 

"Ba Mu kuma halicci sammai da qassai da abin ke tsakaninsu ba don wasa ba shiririta ba. Ba Mu halicce su ba sai don gaskiya, sai dai kuma yawancinsu ba su, sani ba. Haqiqa ranar rabewa shi ne lokacinsu baki xaya"

 

 

Na Huxu: Dalili Na Adalci

1-Samuwar Taklifi Yana Nuna Samuwar Ranar Lahira:

A fili yake cewa Allah Maxaukakin Sarki Ya sanya rayuwar duniya a matsayin jarrabawa ga xan'Adam, don kuwa Ya ba shi abubuwan da suke tura mutum zuwa ga alheri da kuma waxanda suke tura shi zuwa ga sharri don wannan jarrabawa ta cika. A daidai wannan lokaci kuma sai Ya ba shi hankalin da zai bambance tsakanin alheri gaskiya da sharri qarya, Ya aiko masa da Annabawa don su bayyanar masa da tafarkin gaskiya da na qarya. Bayan haka sai Ya xora masa nauyin bin tafarkin gaskiya da kuma nesantar na qarya da vata, Ya kuma ba shi damar zavi don ya cancanci sakamako mai kyau in ya aikata mai kyau ko azaba in ya aikata mummuna. Allah Na cewa:

 ^[67]﴿الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً﴾

"Wanda Ya halicci mutuwa da rayuwa don Ya jarraba ku, Ya ga waye a cikinku ya fi kyakkyawan aiki", sannan kuma Yana cewa:

 ^[68]﴿وَبَلَوْنَاهُمْ بِالْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ﴾

"Muka kuma jarrabe su da daxaxan abubuwa da wahalhalu". A wani wajen, Allah Na cewa:

 ﴿وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ﴾[69]  

"Muna kuwa jarrabarku da fitinar sharri da ta alheri, kuma gare Mu ne za a dawo da ku".

Don haka, haqiqanin rayuwar duniya da dukkanin abin da ta qumsa na abubuwa masu warwarar juna; jin daxi da wahala, lafiya da cuta, arziqi da talauci, rungumar masharranta da yin watsi da mutanen kirki, dukkansu jarrabawa ne ga xan'Adam babu wani abu daga waxannan da zai dace da abin sakawa. To da yake kallafa wa mutum wani aiki yana wajabta saka masa, saboda haka ranar lahira wajibi ne don a saka wa wanda ya aikata alheri, sannan a azabtar da wanda ya sava, idan kuwa ha baka ba, to babu wata fa'ida ga taklifi, da kuma ya zamanto wasa da wargi kenan.

Dangane da hakan Fadhil al-Miqdad na cewa: "Da a ce ranar lahira ba gaskiya ba ce to da taklifi ya zamanto mummunan abu, don kuwa taklifi wahala ce da ta cancanci sakayya, wahala ba tare da sakayya ba kuwa zalunci ne. Yana da kyau a fahimci cewa ba dole ne sakayyar ta zo a lokacin da ake aikin ba, don haka dole ne a samu wani waje wata duniya da mutum zai samu wannan sakamako na ayyukan da ya aikata. In kuwa ba haka ba, taklifi ya zamanto zalunci kenan. Wannan kuma abu ne mai muni da Allah Ya tsarkaka daga gare shi^[70]".

 

2-Adalcin Ubangiji Na Wajabta Ranar Lahira:

Nasir al-Tusi cikin Ithbat Wujub al-Ma'ad yana cewa: "Wajibcin cika alqawari da hikima yana tabbatar da wajibcin tayarwa bayan mutuwa". Allamah Hilli cikin Sharhinsa na cewa: "Allah Maxaukakin Sarki ya yi alqawarin sakayya da kuma narkon azaba ga mukallafai, don haka dole ne a dawo da mutum don cika wannan alqawari na sakamako ko azaba da Ya yi^[71].

Domin kuwa a fili yake cewa mutane ba za su iya samun lada ko azabar da ta dace da ayyukansu ba cikin xan wannan qaramin lokaci; misali mutanen kirkin da suka gudanar da dukkan rayuwarsu wajen ibada, yaxa kyawawan ayyuka a bayan qasa, suka jure wa wahalhalun da suke kan wannan tafarki, babu wata hukuma a faxin duniyan nan da za ta iya biyansu ladan wannan aiki nasu. Kamar yadda mujiriman da suka aikata muggan laifuffuka wajen cutar mutane, sannan kuma suka sami ni'imomi da jin daxin duniya sama da sauran mutane, mai yiyuwa ne ba za su shiga hannun mahukunta ba, ko da ma sun shigan hukumcin da za a yanke musu ba zai yi daidai da irin munin ayyukansu ba, don haka za a qyale da dama daga cikin muggan ayyukansu ba tare da an hukumta su ba, don haka babu wata hukuma a faxin duniyan nan da za ta iya qwato dukkan haqqoqin jama'a da suka take.

Idan har aka ce rayuwar mutum tana qarewa ne da zarar ya mutu, wato azzalumai da waxanda aka zalunta, mutanen kirki da na banza dukkansu za su qare ne cikin qaburburansu ba tare da an saka wa mutanen kirki da kuma azabtar da na banza ba, to lalle hakan ya sava wa alqawarin adalcin Ubangiji Maxaukaki da ke bambance vangarorin biyu wajen makoma sakamako mai kyau da kuma azaba mai tsanani. Da yake ba za a iya samun hakan a wannan duniyan ba, ya zama dole a samu ranar lahira don tabbatar da adalcin Ubangiji a aikace da kuma cika wannan alqawarin gaskiya na Ubangiji na saka wa Annabawa, waliyai, shahidai da salihan bayinSa da kuma xaukan fansa a kan azzalumai da mujirimai.

Ayoyin Alqur'ani mai girma sun yi bayani kan wannan dalili ta hanyoyi biyu:

Ta Farko: Jaddadawa kan bambancin dake tsakanin mai savo da mai biyayya a ranar lahira don tabbatar da sakamako mai kyau ko kuma azaba, wanda hakan shi ne ma'anar adalcin Ubangiji. Allah Ta'ala Na cewa:

﴿إِلَيْهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا وَعْدَ اللّهِ حَقًّا إِنَّهُ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ لَهُمْ شَرَابٌ مِّنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ بِمَا كَانُواْ يَكْفُرُونَ﴾[72]

"Zuwa gare Shi ne makomarku take gaba xaya, alqawarin Allah gaskiya ne, haqiqa Shi ne Yake farar da halitta sannan Ya mai da ita ranar lahira don Ya saka wa waxanda suka ba da gaskiya suka kuma yi aiki na gari da adalci; waxanda suka kafirce kuwa suna da abin sha mai quna da kuma azaba mai raxaxi saboda abin da suka kasance suna kafircewa da shi", kuma Yana cewa:

﴿فَأَمَّا مَن طَغَى ! وَآثَرَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا ! فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوَى !وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَى  !فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَى﴾[73]

"To a wannan lokaci duk wanda ya yi xagawa. Ya kuma zavi rayuwar duniya. To haqiqa jahima ita ce makoma. Amma duk wanda kuma ya ji tsoron tsayuwa gaban Ubangijinsa. Ya kuma hana zuciya bin abin da take so. To haqiqa Aljanna ita ce makoma".

Ta Biyu: Inkarin cewa vangare biyu daidai suke. Allah na cewa: ^[74]﴿أَفَمَن كَانَ مُؤْمِنًا كَمَن كَانَ فَاسِقًا لاَ يَسْتَوُونَ﴾ "Yanzu wanda ya zamanto mumini ya zama kamar wanda ya kasance fasiqi? Ai ba za su zama daidai ba", kuma Yana cewa:

﴿أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ﴾[75]

"Shin za mu mayar da waxanda suke ba da gaskiya suka yi ayyuka nagari kamar masu varna a bayan qasa, ko kuma za mu mayar da masu tsoron Allah kamar lalatattu?. Kamar yadda kuma a wani wajen Yake cewa:

﴿أًمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئَاتِ أّن نَّجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَوَاء مَّحْيَاهُم وَمَمَاتُهُمْ سَاء مَا يَحْكُمُونَ﴾[76]

"Ko kuwa waxanda suka aikata munanan ayyuka suna tsammanin za Mu sanya su ne kamar waxanda suka ba da gaskiya suka kuma yi kyawawan ayyuka? Su zama xaya cikin rayuwarsu da mutuwarsu! idan haka suke zato to tir da abin da suke hukumtawa". Yana kuwa cewa:

﴿إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ عِندَ رَبِّهِمْ جَنَّاتِ النَّعِيمِ ! أَفَنَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ كَالْمُجْرِمِينَ ! مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ﴾[77]

"Haqiqa masu tsoron Allah suna da aljannonin ni'ima a wajen Ubangijinsu. Yanzu za Mu sanya musulmi kamar kangararru? Me ya sa me ku ne, ya ya kuka yi irin wannan hukumci".