ÙßÐ ÌÖÑßËÌÀÍÛÍ, ÄÈÍ ßÙÊÀÌÛÍÛ ßËÈ ÈÁÍÈ ßÁÓ ÒÀËÈÁÄßÍ Âß ßÙËÈ-ÁÅÉÒÄßÍ ÞÉÐßÍÌßÑÈ ËÀÇÛÌÄÛÐ
|
|
ÙßÐ ÌÖÑßËÌÀÍÛÍ, ÄÈÍ ßÙÊÀÌÛÍÛ ßËÈ ÈÁÍÈ ßÁÓ ÒÀËÈÁÄßÍ Âß ßÙËÈ-ÁÅÉÒÄßÍ ÞÉÐßÍÌßÑÈ ËÀÇÛÌÄÛÐ |
|
Èñëàìûí áàøëàíüûæûíäà ìöñÿëìàíëàðûí åùòèéàæëàðûíäàí áèðè äÿ äèíè ìÿñÿëÿëÿðè þéðÿíìÿê èäè. Ìöñÿëìàí îëàí øÿõñ Èñëàìè âÿçèôÿëÿðè éåðèíÿ éåòèðìÿê ö÷öí þéðÿíìÿê ìÿæáóðèééÿòèíäÿ ãàëìûøäû. Áóíëàðû ùÿð âàõò ýåäèá Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) ñîðóøìàã ìöìêöí äåéèëäè. ×öíêè Ïåéüÿìáÿð (ñ) àèëÿ ñàùèáè îëìàãëà áÿðàáÿð, èñòèðàùÿò äÿ åòìÿëè èäè Î, æàìààò íàìàçû ãûëûð âÿ áÿ’çÿí äÿ ùÿðáè ìÿñÿëÿëÿðëÿ ìÿøüóë îëóðäó. Ìöõòÿëèô þëêÿëÿðÿ ãîøóí ýþíäÿðèðäè. Øÿùèä îëàíëàðûí æÿíàçÿ íàìàçûíà äóðóðäó. Éåíè äîüóëìóø êþðïÿëÿðè äóà åòäèðìÿê ö÷öí îíóí ùöçóðóíà ýÿòèðèðäèëÿð. Áÿ’çÿí îíäàí ìöøêöë òàðèõè âÿ åëìè ìÿñÿëÿëÿðäÿí, êå÷ìèø íÿñèëëÿðèí ÿùâàëûíäàí, ðóùëàð àëÿìèíäÿí ñîðóøóðäóëàð. Áöòöí áóíëàð ñààòëàðëà âàõò àëûðäû.
Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ìÿøüóëèééÿòè ÷îõ èäè. Èñëàì äþâëÿòëÿðèíèí èäàðè éöêëÿðè îíóí ÷èéèíëÿðèíäÿ äàéàíûðäû. Ãÿáèëÿëÿðëÿ ìöõòÿëèô ÿãä âÿ ìöàùèäÿëÿð èìçàëàéûðäû. Ýåæÿëÿð âÿ ýåæÿ éàðûëàðûíäà Ãóð’àíûí ùþêìö èëÿ èáàäÿòëÿ ìÿøüóë îëóðäó (ñóðÿ 73).
ßëáÿòòÿ, áó ãÿäÿð ìÿøüóëèééÿòëÿ õàëãûí áöòöí ñóàëëàðûíà æàâàá âåðìÿê èìêàíñûç èäè. Áöòöí áóíëàðûí þùäÿñèíäÿí ýÿëìÿê ö÷öí Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) áÿ’çÿí äÿ ìþ’æöçÿëÿðÿ áàø âóðìàñû ëàçûì ýÿëèðäè. Áåëÿ ìþ’æöçÿëÿðèí îëìàñûíû Èñëàì àëèìëÿðèíèí ùå÷ áèðè èíêàð åòìÿìèøëÿð.
Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) áöòöí äèíè ñîðüóëàðà æàâàá âåðìÿéÿ âàõòû îëìàñà äà, ùÿð ùàëäà æàâàá âåðìÿê ëàçûì èäè. Õàëãû Èñëàìûí øÿðòëÿðèíÿ, Ãóð’àíûí ÿùêàìûíà àëûøäûðìàã âÿ þéðÿòìÿê ýÿðÿêäè. Áóíóí ö÷öí äÿ áèð ìöìÿññèëÿ éàðäûì÷ûéà åùòèéàæ âàðäû. Î åëÿ áèð øÿõñ îëìàëû èäè êè, ñþçö, áÿéàíû âÿ ÿìÿëè þçöíÿ óéüóí ýÿëñèí âÿ ñÿëàùèééÿò ñàùèáè îëñóí. Áó ìÿãàìà âÿ âÿçèôÿéÿ èñÿ ßùëè-áåéòäÿí îëàí Ùÿçðÿò ßëèäÿí (ÿ) äàùà ëàéèãëèñè éîõ èäè. Áó ùÿãèãÿò èñÿ ùÿð èêè ôèðãÿ òÿðÿôèíäÿí ðÿâàéÿò îëóíàí ùÿäèñëÿðÿ óéüóíäóð.
Ùÿçðÿò Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ÿñùàáëàðû àðàñûíäà êèìñÿ Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) èëÿ åëì, ôÿçèëÿò âÿ òÿãâàäà ìöãàéèñÿ åäèëÿ áèëìÿçäè. Î, ÿñùàáûí ÿí áèëèêëèñè èäè. Èìàì Ùÿíáÿë “Ìöñíÿä”èíèí 1-æè ñÿùèôÿñèíäÿ áåëÿ éàçûð: “Êèìñÿ åëìäÿ Ùÿçðÿò ßëèéÿ öñòöí ýÿëÿ áèëìÿçäè. Îíäàí ñîíðà äà îíäàí öñòöíö îëìàäû.”
Ùÿçðÿò ßëèéÿ (ÿ) ãàðøû éàõøû ìöíàñèáÿòäÿ îëìàéàí Àéèøÿ áåëÿ äåìèøäèð êè, “Î ÿí áèëèêëè øÿõñèééÿòäèð.” (“Èñòèàá”, 2-æè æèëä, ñ. 462)
Ùÿçðÿò ßëèíèí (ÿ) åëìè ìÿãàìû ùàããûíäà áó ìöòÿâàòèð ùÿäèñ éåòÿð âÿ áàøãà äÿëèëëÿðÿ ëöçóì ãàëìàç. Èìàì Òèðìèçè “Ñÿùèù”èíèí 2-æè æèëäèíèí 399-æó ñÿùèôÿñèíäÿ Ùÿçðÿò Ðÿñóëè-ßêðÿìäÿí (ñ) áåëÿ íÿãë åäèð: “Ìÿí åëìèí øÿùÿðèéÿì, ßëè ãàïûñûäûð. Øÿùÿðÿ ýèðìÿê èñòÿéÿí ãàïûäàí äàõèë îëìàëûäûð”.
Ù. Íèøàáóðè “Ìöñòÿäàðèêèë-Ñÿùèùåéí”äÿ (3-æö æèëä, ñÿù. 126.) èáíè ßááàñäàí íÿãë åäèð: “Ïåéüÿìáÿð áóéóðäó: “Ìÿí åëìèí øÿùÿðèéÿì, ßëè ãàïûñûäûð. Øÿùÿðÿ ýèðìÿê èñòÿéÿí ãàïûäàí äàõèë îëìàëûäûð”.
Éóõàðûäàêû ùÿäèñè èìàì Ìÿ’íÿâè, èáíè Æöðåéðè Òÿáÿðè, Õÿòèáè Áàüäàäè äÿ íÿãë åäèðëÿð. Áó ùÿäèñ ìöñÿëìàíëàð àðàñûíäà î ãÿäÿð ìÿøùóðäóð êè, ÷îõëó ñàéäà ãàéíàã ýþñòÿðìÿéÿ åùòèéàæ éîõäóð.
Ùÿäèñ îüóðëóüóíóí ýöíàùû ìàë îüóðëóüóíóí ýöíàùûíäàí äàùà àüûðäûð. Åëìäÿêè õÿéàíÿò áÿøÿðèééÿòÿ åäèëÿí ÿí áþéöê æèíàéÿò âÿ õÿéàíÿòäèð.
Áÿ’çè ùÿäèñ éàçàíëàð âÿ ùÿäèñ ðÿâàéÿò åäÿíëÿð ýþñòÿðäèéèìèç ùÿäèñè-øÿðèôè áèëÿðÿêäÿí (ãÿñäÿí) òÿùðèô åòìèøëÿð ìÿñÿëÿí, äåìèøëÿð êè, ßëè åëì øÿùÿðèíèí ãàïûñûäûð, Ìöàâèéÿ èñÿ áó ãàïûíûí ùÿëãÿñèäèð. Áåëÿëèêëÿ, þçáàøûíà áó ìÿøùóð ùÿäèñäÿ “äàéûëàðûíà” éåð àéûðìûøëàð. Íÿ ãÿäÿð áÿëëè âÿ èéðÿíæ áèð ñàõòàêàðëûã! Ùàëáóêè áþéöê Èñëàì àëèìëÿðè âÿ ìöùÿääèñëÿðè ãÿòèééÿí áåëÿ áèð èø ýþðìÿìèøëÿð. Èêèíæèñè äÿ ùÿëãÿíèí íÿ ÿùÿìèééÿòè âàð? Õöñóñèëÿ èíäèêè çàìàíûìûçäà ãàïûëàð àâòîìàòèê, äÿñòÿéÿ èñÿ åùòèéàæ éîõäóð! Äþâð åëì äþâðöäöð. Ïåéüÿìáÿðèìèç (ñ) ñÿðèù îëàðàã áóéóðìóøëàð: “Øÿùÿðÿ ãàïûäàí äàõèë îëìàã ëàçûìäûð, ïÿíæÿðÿäÿí, òàâàíäàí, ùÿëãÿäÿí éîõ.” ßýÿð åëì øÿùÿðèíèí ãàïûñûíà ùÿëãÿ ëàçûì îëñà, øÿùÿðèí âÿ ãàïûíûí øÿ’íèíÿ ëàéèã îëìàëûäûð. Ãûçûë ãàïûéà òÿíÿêÿ ïàð÷àñû, ïàñëû ùÿëãÿ òàõûëàðìû? ßýÿð òàõìàã ëàçûì ýÿëñÿ, áóíà ÿãë âÿ ôÿçèëÿò ñàùèáëÿðè ýöëÿðëÿð. Õàèí âÿ îüðóëàð ïÿðèøàí âÿ ðÿçèë îëàðëàð. Îüðóëàðûí øàìû éàòìàã âàõòûíà ãÿäÿð áåëÿ éàíìàç. Ùÿçðÿò Ïåéüÿìáÿð (ñ) çàìàíûíäà âÿ îíóí ðåùëÿòèíäÿí ñîíðà äà õÿëèôÿëÿð ìöøêöë ìÿñÿëÿëÿðäÿ Ùÿçðÿò ßëèéÿ ìöðàæèÿò åäÿðäèëÿð. Ãóð’àíûí ìÿ’íà âÿ òÿôñèðèíè îíäàí þéðÿíÿðäèëÿð. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) õÿëèôÿëÿðèí ùàìûñûíà ìöøàâèðëèê åòìèø, éîë ýþñòÿðìèøäèð. Áöòöí áóíëàð ùÿäèñ êèòàáëàðûíäà éàçûëìûøäûð. Èñëàìûí èëê áþéöê àëèì âÿ ìöôÿññèðè èáíè ßááàñ Ùÿçðÿò ßëèíèí òÿëÿáÿñè îëìàñû èëÿ èôòèõàð åäèðäè. Þçöíö îíóí øèÿñè âÿ òàáåè áèëèðäè. Õÿëèôÿëÿð äÿ ìöøêöë ìÿñÿëÿëÿðè îíàäàí ñîðóøìàãäàí ÷ÿêèíìÿçäèëÿð âÿ áóíó þçëÿðèíÿ ãöñóð âÿ àéûá ñàéìàçäûëàð. ×öíêè îíëàð ùàìûäàí éàõøû áèëèðäèëÿð êè, Ïåéüÿìáÿð (ñ) ßëèíè åëìèí ãàïûñû êèìè íèøàí âåðìèøäèð.
Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿì (ñ) Àëëàù-òÿàëà òÿðÿôèíäÿí áó åëìè îíà þéðÿòìÿéÿ ìÿ’ìóð åäèëìèøäè.
ßââÿëêè éàçûëàðûìûçäà ãåéä åòìèøäèê êè, õèëàôÿòèí âÿçèôÿñè ìÿìëÿêÿòèí ñèéàñè èøëÿðèíè íèçàìà ñàëìàã, âåðýè òîïëàìàã, âåðýèíè ëàçûì ýÿëÿí éåðëÿðÿ õÿðæëÿìÿê, ìÿìëÿêÿòè ìöäàôèÿ åòìÿê, îíóí óüðóíäà äþéöøÿ ýèðèøìÿê, ùÿðá åòìÿê âÿ áóíà áÿíçÿð èøëÿðëÿ ìÿøüóë îëìàãäûð. Áèð ñþçëÿ, ñèéàñè âÿçèôÿäèð. Àììà èìàìÿò âÿ õèëàôÿòèí ìÿ’íàñû äèíè ÿùêàì âÿ èøëÿðäÿ ìÿðæÿ’èééÿòäèð, éÿ’íè ñÿëàùèééÿòëè èëàùè ìÿãàìäûð. Àíæàã Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) Àëëàùûí (æ. æ.) ÿìðè èëÿ òÿ’éèí åòäèéè çàòëàð ìöãÿääÿñ âÿ ìöòÿùùÿðäèð (ïàêäûð). Äèíè ìÿñÿëÿëÿðäÿ ôÿòâà ñàùèáèäèð. Ëàêèí õèëàôÿò âÿ èìàìÿò áèð-áèðëÿðèíÿ ãàðûøäûðûëìàìàëûäûð. Èìàìÿò åëì øÿùÿðèíèí ãàïûñû îëìàã, áèð èëàùè òÿõñèñ, èñòèäàò âÿ ëÿéàãÿò ìÿñÿëÿñèäèð. Ñèéàñÿò ìÿãàìûíäà îòóðñà äà, îòóðìàñà äà, áó Ùÿçðÿò ßëèíèí (ÿ) ùàããû èäè. Áèð øÿõñ ùþêìäàð, ðÿèñè-æöìùóð âÿ éà õÿëèôÿ îëà áèëÿð. Áó ñèéàñè âÿ çàùèðè ìÿ’íàäàäûð. Àììà î øÿõñ þçöíö åëìè âÿ äèíè èøëÿðäÿ (ùþêìëÿðäÿ) èìàìà ìöðàæèÿòäÿí ìöñòÿüíè ñàéà áèëìÿç. Íåæÿ êè, õÿëèôÿëÿð ñå÷êè, òÿ’éèí øóðà éîëó èëÿ õèëàôÿò ìÿãàìûíà éåòèøäèëÿð, ñèéàñè èøëÿðè ÿëÿ àëäûëàð, ãàíóíëàðû èæðà åëÿäèëÿð. Ùÿòòà êàôèðëÿðëÿ ìöùàðèáÿéÿ ýèðèøäèëÿð. Àììà åéíè çàìàíäà äèíè åëì âÿ Ãóð’àí ÿùêàìëàðûíäà Ùÿçðÿò ßëèéÿ (ÿ) ìöðàæèÿò åòäèëÿð.
Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) þç ðÿñìè õèëàôÿòè çàìàíû ùÿð èêè ìÿãàìû ÿùàòÿ åäèðäè. Î, õÿëèôÿ îëìàãëà øÿðÿôëÿíìÿäè, õèëàôÿò îíóíëà øÿðÿô âÿ çèéíÿò òàïäû.
ßáó Áÿêðèí õèëèôÿëèéè çàìàíûíäà ãàðøûñûíà ÷ûõàí ÷ÿòèíëèêëÿðè ùÿëë åòìÿê ö÷öí ÿñùàáû áèð éåðÿ òîïëàéûá ìÿøâÿðÿò åäÿðäè. Ùÿìèí ìÿñÿëÿ ÿòðàôûíäà Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) íÿãë îëóíàí ùÿäèñ âàðäûñà, ùÿìèí ùÿäèñè ðÿùáÿð òóòàðäû. Áåëÿ ìÿæëèñëÿðäÿ Ùÿçðÿò ßëè äÿ îëàðäû. ßáó Áÿêð Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) ñîíðà äèíäÿí äþíÿí âÿ çÿêàò âåðìÿéÿí ìöðòÿäëÿðëÿ ùÿðá åòìÿê õöñóñóíäà ÿñùàá èëÿ ìÿøâÿðÿò åäèðäè. Ìÿøâÿðÿòäÿ ÿñùàá ìöõòÿëèô ôèêèðëÿð ñþéëÿäè. Áó çàìàí Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) áóéóðäó: “ßýÿð Ïåéüÿìáÿð (ñ) çàìàíûíäà áóíëàðûí ùàããûíäà áèð øåéè òÿðê åòìèø îëñàéäûí, ñöííÿòèí õèëàôûíà ÿìÿë åòìèø îëàðäûí.” ßáó Áÿêð èñÿ: “ßýÿð áèð äèéÿ (ãàí áàùàñû) âÿ èêàë (äÿâÿíèí äèç áàüû) ÿñêèê âåðèëÿðñÿ, ùÿðá åäÿæÿéÿì”-äåäè âÿ åëÿ äÿ åëÿäè. (“Ðèéàçèë-íÿçðÿ”, 2-æè æèëä, ñÿù. 224.)
Õàëèä èáíè Âÿëèä ßáó Áÿêðÿ áåëÿ éàçìûøäû: “Áèð íÿôÿð øÿõñ þçöíö êèøèëÿðèí øÿùâÿòèíÿ òÿñëèì åòìèøäèð, òÿêëèô âÿ ùþêìöíöç íÿäèð?”
ßáó Áÿêð ñÿùàáÿäÿí äèíèí áó õöñóñäàêû ùþêìöíö õÿáÿð àëäû, êèìñÿ æàâàá âåðÿ áèëìÿäè. Ùÿçðÿò ßëèäÿí (ÿ) ñîðóøäó âÿ îíóí äåäèéèíè òÿòáèã åëÿäè. (“Êÿíçöë-öììàë”, 3-æö æèëä, ñÿù. 99.)
Ìóùèáèääèí Òÿáÿðè “Ðèéàçèí” êèòàáûíûí 3-æö æèëäèíèí 195-æè ñÿùèôÿñèíäÿ áåëÿ íÿãë åäèð: “Éÿùóäèëÿð ßáó Áÿêðèí ùöçóðóíà ýÿëäèëÿð. Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ôèêèð, ÿõëàã âÿ õàñèééÿòè ùàããûíäà ìÿ’ëóìàò èñòÿäèëÿð. ßáó Áÿêð äåäè: “Ìÿí Ïåéüÿìáÿð (ñ) èëÿ Ñóð ìàüàðàñûíäà èäè. ßëèì îíóí ÿëèíäÿ èäè. Àììà Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ùàëëàðû âÿ ðóùèééÿòè ùàããûíäà äàíûøìàã ìÿíèì ö÷öí ÷ÿòèíäèð. ßëè èáíè ßáó Òàëèá áóðàäàäûð, îíäàí ñîðóøóí”. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ìöáàðÿê ÿõëàã âÿ õàñèééÿòèíè òÿôÿððöàòû èëÿ îíëàðà èçàù åëÿäè”.
ßáó Äàâóä “Ñÿùèù” àäëû êèòàáûíûí 28-æè ñÿùèôÿñèíäÿ èáíè ßááàñäàí áåëÿ íÿãë åäèð: “Þìÿðèí õèëàôÿòè äþâðöíäÿ äÿëè áèð ãàäûí çèíà åòìèøäè. Þìÿð çèíà ùÿääèíèí èæðàñûíû ÿìð åòäè. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) ùÿìèí ÿñíàäà îðàäàí êå÷èðäè. Ùàäèñÿíèí èçàùûíû îíäàí ñîðóøäóëàð. Âÿçèééÿò àíëàøûëàðêÿí Þìÿðèí éàíûíà ýåòäè âÿ áóéóðäó: “Åé Þìÿð, ñÿí áèëìèðñÿíìè êè, Ïåéüÿìáÿð (ñ) áóéóðìóøäóð: “Ö÷ ãèñèì èíñàíûí öçÿðèíäÿí ìÿñ’óëèééÿò (òÿëÿá) ýþòöðöëìöøäöð: 1) Äÿëèäÿí (ñàüàëàíà ãÿäÿð); 2) éàòìûø àäàìäàí (éóõóäàí àéûëàíà ãÿäÿð); 3) óøàãäàí (ùÿääè áóëóü îëàíà ãÿäÿð)”. Þìÿð äåäè: “Éà ßëè, äîüðó ñþéëÿéèðñÿí”, Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) ñîðóøäó: “Îíäà íÿ ö÷öí ùþêìöí èæðàñûíà ÿìð åòäèí?” Þìÿð äåäè: “ßëëàùó ÿêáÿð!” –äåäè âÿ ãàäûíû àçàä åëÿäè.
Áó ùÿäèñÿíè æöç’è ôÿðãëÿðëÿ Áóõàðè âÿ èìàì Ùÿíáÿë äÿ íÿãë åòìèøëÿð.
Éóõàðûäàêû ùàäèñÿíè èìàì Ìàëèê “Ìóâÿòòÿ” êèòàáûíûí 186-æû ñÿùèôÿñèíäÿ äÿ íÿãë åòìèøäèð.
Þìÿð èáíè Õÿòòàá øÿðàá è÷ìÿéèí æÿçàñû ùàããûíäà ñÿùàáÿëÿðëÿ ìÿøâÿðÿò åäèðäè. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) áóéóðäó: “Æÿçàñû ñÿêñÿí ãûðìàíæäûð”. Þìÿð äÿ æÿçàíû îëäóüó êèìè òÿòáèã åëÿäè. Ùàëáóêè áèðèíæè õÿëèôÿ çàìàíû è÷êè è÷ÿíÿ ãûðõ ãûðìàíæ âóðóëóðäó. Áóíà áàõìàéàðàã î, Ùÿçðÿò ßëèíèí (ÿ) ôÿòâàñûíû öñòöí òóòäó.
Èìàì Áÿéùÿãè “Ñöíÿí” êèòàáûíûí 7-æè æèëäèíèí 44-æö ñÿùèôÿñèíäÿ éàçûð: “Þìÿð çàìàíûíäà áèð ãàäûí ÿðÿ ýåäÿíäÿí àëòû àé ñîíðà áèð óøàã äöíéàéà ýÿòèðäè. ßðè Þìÿðÿ øèêàéÿò åëÿäè. Þìÿð ãàäûíà äèíè æÿçà âåðìÿéè ãÿðàðà àëäû. ßùâàëàòû Ùÿçðÿò ßëèéÿ (ÿ) õÿáÿð âåðäèëÿð. Ùÿçðÿò ßëè ãàäûíûí ýöíàùû îëìàäûüûíû âÿ îíà æÿçà âåðèëìÿìÿñèíè áóéóðäó. Þìÿð áóíó åøèäèá Ùÿçðÿò ßëèíè (ÿ) ÷àüûðòäûðäû âÿ ìÿñÿëÿíè îíäàí ñîðóøäó. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) æàâàáûíäà áóéóðäó: “Áèð ãàäûí àëòû àé ìöääÿòèíäÿ äÿ äîüà áèëÿð” âÿ äÿëèë îëàðàã Ãóð’àíè-Êÿðèìèí áó àéÿñèíè îõóäó: “Ùàìèëÿëèê âÿ ñöä âåðìÿ ìöääÿòè îòóç àéäûð”. Áàøãà áèð àéÿäÿ èñÿ áåëÿ áóéóðóëóð: “Òàì èêè èë óøàüà ñöä âåðèëìÿëèäèð”. Ùàìèëÿëèê ìöääÿòè ö÷öí àëòû àé ãàëûð. Áó äà ùàìèëÿëèê ö÷öí ùÿääè-ÿãÿëëèäèð, ÿí àç ìöääÿòäèð.
Áó ÿñíàäà Þìÿð äåäè: “ßëè îëìàñàéäû, Þìÿð ùÿëàê îëàðäû”.
Þìÿðèí áó êèìè ùÿäèñëÿðäÿ Ùÿçðÿò ßëèéÿ (ÿ) ìöðàæèÿòëÿðè äàùà ÷îõäóð. Áèç áóíóíëà êèôàéÿòëÿíèðèê.
Èìàì ßùìÿä èáíè Ùÿíáÿë “Ìöñíÿä”èíèí 1-æè æèëäèíèí 100-æö ñÿùèôÿñèíäÿ áåëÿ íÿãë åäèð: “Îñìàí Ìÿêêÿéÿ ýÿëäè âÿ åùðàì áàüëàäû. Ìóùðèì îëìàéàí áèð ÿðÿá áèð îâ îâëàéûá áèøèðÿðÿê Îñìàíà ýÿòèðäè. Îñìàí äåäè: “Þçöìöç îâëàìàäûüûìûç ö÷öí éåéÿ áèëÿðèê”. Áóíó ýþðÿí Ùÿçðÿòè ßëè (ÿ) ãÿçÿáëÿíÿðÿê áóéóðäó: “Óíóòäóíóçìó, Ïåéüÿìáÿð (ñ) áèð äÿôÿ åùðàìäà èêÿí áèðèñè îíà îâ ÿòè áèøèðèá ýÿòèðäè. Ïåéüÿìáÿð (ñ) îíäàí éåìÿäè âÿ áóéóðäó: “Áèç åùðàìäàéûã”. Õþðÿéè åùðàìäà îëìàéàí áèð øÿõñÿ éåäèçäèðäèëÿð. Áó ùàäèñÿéÿ îí èêè íÿôÿð øÿõñ øÿùàäÿò âåðèð. Îñìàí äà Ùÿçðÿò ÿëèíèí (ÿ) áó ñþçöíÿ ýþðÿ î éåìÿéè éåìÿêäÿí èìòèíà åëÿäè”.
Ìöàâèéÿ Ùÿçðÿò ßëèíèí (ÿ) áàøëûæà äöøìÿíëÿðèíäÿí îëäóüó ùàëäà, àæèç ãàëäûüû ìÿñÿëÿëÿðäÿ Ùÿçðÿò ßëèíèí (ÿ) éàíûíà àäàì ýþíäÿðèð, îíëàðûí ùÿëëèíè ñîðóøóðäó. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) øÿùèä îëàí çàìàí Ìöàâèéÿ äåìèøäè: “Åëì âÿ ôèãù ßëèíèí þëöìö èëÿ àðàäàí ãàëõäû” (“Èñòèàá”, 2-æè æèëä, ñÿù. 463).
Ìöñëèì “Ñÿùèù”èíèí “Òÿùàðÿò” áþëìÿñèíäÿ áåëÿ íÿãë åäèð: “Àéèøÿäÿí áèð ìÿñÿëÿ ñîðóøäóëàð. Î äåäè êè, ýåäèí áóíó Ùÿçðÿò ßëèäÿí (ÿ) ñîðóøóí. ×öíêè ßëè (ÿ) ñöííÿò åëìèíäÿ ÿí áèëèêëè øÿõñäèð”.
Áèð íÿôÿð øÿõñ ßáäóëëàù èáíè Þìÿðäÿí ñîðóøäó: “Ìÿêêÿäÿ äàø àòàðêÿí øÿêê åòäèì. Àëòû âÿ éà éåääè äàø àòäûüûìû áèëìÿäèì”. ßáäóëëàù äåäè: “Ýåò áóíó ßëè èáíè ßáó Òàëèáäÿí ñîðóø”. Ùÿìèí øÿõñ Ùÿçðÿò ßëèíèí (ÿ) éàíûíà ýåòäè.
Íåæÿ êè, äÿíèçëÿð ôûðòûíàëàðäàí, ùàâà âÿ äàõèëè äÿéèøìÿëÿðäÿí õàëè îëìàéûá áÿ’çÿí øèääÿòëè ôûðòûíàëàðà äö÷àð îëóðëàðñà, áÿøÿð æÿìèééÿòëÿðè äÿ ùå÷ áèð çàìàí èíãèëàá, èõòèëàë âÿ ìöíàãèøÿëÿðäÿí àçàä äåéèëäèðëÿð. Õàëãëàð äà áèð íå÷ÿ èëëÿð ÿðçèíäÿ ùå÷ îëìàñà áèð äÿôÿ áóíóí êèìè ùàäèñÿëÿðëÿ öçëÿøèð, áó äà öìóìè ÿôêàðäà ãàðûøûãëûã âÿ èçòèðàáëàðà ñÿáÿá îëóð. Áåëÿ ùàëëàðäà áèð ïàðà àäàìëàð þç óëó ìÿãàìëàðûíû èòèðèð, áÿ’çèëÿðè èñÿ áþéöê ìÿãàìëàðà, òöêÿíìÿç ñÿàäÿòëÿðÿ éåòèøèðëÿð. Ö÷öíæö áèð ãèñèì äÿ áàøãàëàðûíà àëÿò îëóá áàø âåðÿí ùàäèñÿëÿðäÿí õÿáÿðñèç ãàëûð. Áó çàìàí áÿøÿð âÿ ùÿð ìèëëÿòèí öçâëÿðè îíó áó ôÿëàêÿò âÿ ôûðòûíàëàðäàí ãóðòàðìàã ö÷öí ñàüëàì áèð ãöââÿéÿ ìþùòàæ îëóð. Èñëàìèééÿòäÿ ùàäèñÿ âÿ èíãèëàáëàð çàìàíû ìöñÿëìàíëàð äà áåëÿ áèð ñûüíàüà ìþùòàæäûðëàð. Áó ñàüëàì ñûüíàã äà Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) áóéóðäóüóíà ýþðÿ ßùëè-áåéèòäèð.
Ùàêèìè Íèøàáóðè “Ñÿùèùåéí”èí ìöñòÿäðèêèíäÿ (“Ñÿùèùè Ìöñëèì âÿ Áóõàðè”) 2-æè æèëä, ñÿùèôÿ 243-äÿ Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) íÿãë åäèð êè, áóéóðìóøäóð: “Ìÿíèì ßùëè-áåéòèìèí ìÿñÿëè Íóùóí ýÿìèñè ìÿñÿëèäèð. Î ýÿìèéÿ ìèíÿíëÿð õèëàñ îëàð, ìèíìÿéÿíëÿð áîüóëàð”.
Ùàêèìè Íèøàáóðè áó ùÿäèñèí Ìöñëèìèí øÿðùè èëÿ äîüðó îëäóüóíó ñþéëÿéèð. Íåæÿ êè, Íóùóí ýÿìèñèíÿ ìèíìÿê èìàí ÿëàìÿòè èäè, Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ßùëè-áåéòèíÿ áàüëûëûã äà èìàí íèøàíÿñèäèð.
Áó ùÿäèñè-øÿðèôè áèð íÿôÿð ðÿâàéÿò åòìÿìèøäèð. ßùëè-ñöííÿòèí áþéöê àëèìëÿðèíäÿí áèð ÷îõó áó ùÿäèñè ðÿâàéÿò åòìèøëÿð. Ìèñàë îëàðàã, “Êÿíçöë-öììàë”ûí àëòûíæû æèëäèíèí 216-æû, èáíè Ùàæÿðèí “Ìÿæìÿöë-çÿâàèä” ÿñÿðèíèí 6-æû æèëäèíèí 168-æè âÿ èáíè Íàèìèí “Ùèëéÿòöë-þâëèéà”ñûíûí 306-æû ñÿùèôÿñèíÿ áàõìàã îëàð.
“Ìÿíèì ßùëè-áåéòèì Íóùóí ýÿìèñèíÿ áÿíçÿéèð. Îíà äàõèë îëàí õèëàñ îëàð, îíà ãàðøû ÷ûõàí áîüóëàð.”
“Êÿíçöë-öììàë”ûí ìöÿëëèôèí êèòàáûí 6-æû æèëäèíäÿ, èáíè Ùàæÿð “Ñÿâàèã” êèòàáûíûí 111-æè ñÿùèôÿñèíäÿ âÿ èìàì Ìÿ’íÿâè “Ôåéçöë-ãÿäèð” êèòàáûíäà Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) íÿãë åòìèøëÿð êè, áóéóðóðäó: “Óëäóçëàð ñÿìà ÿùëèíèí áÿãàñûíûí ñÿáÿáè, ßùëè-áåéòèì èñÿ öììÿòèìèí àìàíûäûð.”
Ãóð’àíè-Êÿðèì áöòöí ìöñÿëìàíëàðûí äèíè êèòàáû âÿ Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ÿáÿäè ìþ’æöçÿñèäèð.
Áó êèòàá èíñàíëàðà ÿí éàõøû âÿ ÿí äîüðó éîë ýþñòÿðèð. Îíëàðû ãàðàíëûãäàí èøûüà âÿ àéäûíëûüà, åëì âÿ òÿðÿããèéÿ ùèäàéÿò åäèð. ßýÿð èíñàíëàð âÿ æèíëÿð áèð éåðÿ òîïëàíñàëàð, ãèéàìÿòÿ ãÿäÿð Ãóð’àíûí ìèñëèíè éàðàäà áèëìÿçëÿð. Ãóð’àíè-Êÿðèìäÿ åëÿ ùÿãèãÿòëÿð âàð êè, åëì âÿ ùÿãèãÿò ñàùèáè îëàíëàð îíëàðû áèëìÿäèëÿð âÿ èæòèìàè ùÿéàòûí æöç’èééàòûíû Ãóð’àí ãàíóíóí êöëëèééàòû èëÿ ÿëàãÿëÿíäèðìÿëèäèðëÿð. Ïåéüÿìáÿð (ñ) çàìàíûíäà Ãóð’àíûí ìÿ’íàñûíû ÿñàñÿí ìöãÿääÿñ àäàìëàðäàí ñîðóøàðäûëàð. Áÿ’çèëÿðè äÿ ÿðÿá îëäóãëàðûíäàí ìÿ’íàíû þçëÿðè àíëàéûðäû. Ëàêèí Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) ñîíðà ùÿð áèð øÿõñèí îíó þç àíëàéûøûíà ýþðÿ òÿôñèð åäÿæÿéèíè áèëÿí Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿì (ñ) ßùëè-áåéòèí áÿéàíûíû ìöñÿëìàíëàðûí ãÿáóë åòìÿñèíè âàæèá áèëäè. ×öíêè ßùëè-áåéòèí åëìè Ùÿçðÿò Ðÿñóëäàí (ñ) àëûíìûøäûð. Îíëàð áàáàëàðûíäàí áàøãà áèð êèìñÿäÿí äÿðñ àëìàìûøëàð.
Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿì (ñ) âèäà ùÿææè çàìàíû Ãÿäèðè-Õóìäà âÿ ñàèð âàõòëàðäà æàìààòû Ãóð’àíà âÿ ßùëè-áåéòèíÿ òàáå îëìàüà äÿ’âÿò åòìèøäè. Áó ùÿäèñ ÿùëè-ñöííÿòèí ÿí ìþ’òÿáÿð êèòàáëàðûíäà ãåéä îëóíìóøäóð. Ìÿí îíó “Ñÿùèùè-Ìöñëèì”èí “Ôÿçàèëöñ-ñÿùàáÿ” ùèññÿñèíäÿí íÿãë åäèðÿì êè, Çåéä èáíè ßðêÿìäÿí ðÿâàéÿòäèð. Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿì (ñ) Ãÿäèðè-Õóìäà (Ìÿêêÿ âÿ Ìÿäèíÿ àðàñûíäà áèð éåðèí àäûäûð) ñþéëÿäèéè õöòáÿñèíäÿ áåëÿ áóéóðäó: “Ìÿí ñèçèí àðàíûçäà èêè ÷îõ ãèéìÿòëè ÿìàíÿò ãîéóá ýåäèðÿì: Áèðè Àëëàùûí êèòàáû êè, î íóð âÿ ùèäàéÿòäèð. Àëëàùûí êèòàáûí îõóéóí âÿ îíà áàüëàíûí. Î áèðè èñÿ ßùëè-áåéòèìäèð. Ñèçè ßùëè-áåéòèìèí áàðÿñèíäÿ Àëëàùû õàòûðëàìàüà äÿ’âÿò åäèðÿì. Éÿ’íè ìÿíèì ßùëè-áåéòèìè óíóòìàéûí.” Ïåéüÿìáÿð (ñ) áó æöìëÿíè ö÷ äÿôÿ òÿêðàð áóéóðäó.
Àëòû “Ñÿùèù”äÿí áèðèíèí ñàùèáè îëàí Òèðìèçè êèòàáûíûí èêèíæè æèëäèíèí 308-æè ñÿùèôÿñèíäÿ Ñÿùàáÿ Çåéä èáíè ßðêÿìäÿí áåëÿ íÿãë åäèð: Ïåéüÿìáÿð (ñ) áóéóðäó: “Ìÿí ñèçÿ èêè øåé ÿìàíÿò ãîéóðàì. ßýÿð îíëàðà áàüëàíñàíûç ùå÷ âàõò ìÿíäÿí ñîíðà éîëóíóçó èòèðìÿéÿæÿêñèíèç. Îíëàðûí áèðè äèýÿðèíäÿí áþéöêäöð. Áèðèíæèñè Àëëàùûí êèòàáûäûð êè, áèð èï êèìè ýþéäÿí ñàëëàíìûøäûð. Èêèíæèñè èñÿ ìÿíèì ßùëè-áåéòèìäèð. Áóíëàð áèð-áèðèíäÿí àéðûëìàçäûðëàð âÿ Êþâñÿð ãûðàüûíäà áèðëèêäÿ ìÿíÿ éåòèøÿðëÿð. Áèð ôèêèðëÿøèí, ìÿíäÿí ñîíðà áó èêè ÿìàíÿòÿ íÿ åäÿæÿêñèíèç?”
Ùàôèç ßáó Íàèì “Ùèëéÿòöë-Þâëèéà”íûí áèðèíæè æèëäèíèí 355-æè ñÿùèôÿñèíäÿ Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) ðÿâàéÿò åäèð êè, áóéóðäó: “Ñèç Ãèéàìÿò ýöíö ìÿíÿ éåòèøÿðêÿí ñèçäÿí àðàíûçäà ÿìàíÿò ãîéäóüóì èêè ãèéìÿòëè øåéè ñîðóøàæàüàì. Áèðè Àëëàùûí êèòàáû, äèýÿðè èñÿ ßùëè-áåéòèìäèð.”
Áóíëàð áèð ãèñèì àéÿ âÿ ùÿäèñëÿðäèð êè, Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿìäÿí (ñ) ßùëè-áåéòè ùàããûíäà áÿéàí îëóíäó. ßëáÿòòÿ, áóíëàð äÿíèçäÿí áèð äàìëà êèìèäèð. Ùÿð áèð øÿõñ ùÿäèñ, òàðèõ âÿ ñ. ìþâçóëàðûíäà ñöííè âÿ øèÿ âÿ ìÿíáÿëÿðèíÿ ìÿõñóñ êèòàáëàðà ìöðàæèÿò åäÿðñÿ, ýþðÿð êè, ßùëè-áåéòèí ôÿçèëÿòëÿðè ùàããûíäà éàçûëàíëàð áöòöí ñöííö ãàðäàøëàðûìûçûí ìþ’òÿáÿð êèòàáëàðûíäà íÿãë åòäèéèìèç ùÿäèñëÿð ùÿãèãÿòè àíëàìàã èñòÿéÿíëÿð ö÷öí áÿñäèð.
“Ìÿí ñèçèí àðàíûçäà èêè ãèéìÿòëè ÿìàíÿò ãîéóá ýåäèðÿì: Áèðè Àëëàùûí êèòàáû, äèýÿðè èñÿ ßùëè-áåéòèìäèð. Áóíëàð ùå÷ âàõò áèð-áèðèíäÿí àéðûëìàçëàð. Ãèéàìÿòäÿ èñÿ áèðëèêäÿ ìÿíÿ éåòèøÿðëÿð.”
Ùÿçðÿòè Ðÿñóëè ßêðÿì (ñ).
Ãåéä îëóíàí áó õöñóñèééÿò âÿ ôÿçèëÿòëÿð Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ßùëè-áåéòèíÿ àèääèð. Îíóí ñöëàëÿñè ãèéàìÿòÿ ãÿäÿð Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) åëìëÿðèíÿ âàðèñ, áÿøÿðèí äèíè ðÿùáÿðè, ãóðòóëóø ýÿìèñè, öììÿòèí ýöâÿíæ éåðè âÿ Ãóð’àí èëÿ áÿðàáÿðäèðëÿð. Îíëàðûí ñàéû îí èêè íÿôÿðäèð. Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿì (ñ) ìþ’òÿáÿð ùÿäèñëÿðëÿ áóéóðìóøäóð: “Ìÿíäÿí ñîíðà õÿëèôÿ èìàìëàð îí èêè íÿôÿðäèð âÿ îíëàð öììÿòèí ÿí áèëýèíëÿðèäèð. Ùàìûñû äà êèøèäèð. Áóíëàð ìÿ’ñóìäóðëàð âÿ ùÿð áèðèíèí åëìè ßìèðÿë-ìþ’ìèíèí ßëè èáíè ßáó Òàëèáäÿ (åëì øÿùÿðèíèí ãàïûñûíäà) ñîíà ÷àòûð.” ßëèíèí (ÿ) ùàããûíäà èñÿ íÿ ñþéëÿìèøñÿ âÿùéÿ èñòèíàä åäèð.
Ùÿçðÿò Ðÿñóë (ñ) þç èñòÿéè èëÿ ñþç ñþéëÿìèøäèð. Îíóí ñþçö éàëíûç âÿùéëÿðäÿí èáàðÿòäèð. (æ. 53, ñ. 3-4)
Áó ìöíàñèáÿòëÿ ßùëè-áåéòèí Èñëàì âÿ Ãóð’àíè-Êÿðèìèí ÿùêàìû ùàããûíäàêû ñþçëÿðè Ùÿçðÿò Ðÿñóëóí (ñ) ñþçëÿðè êèìèäèð. Îíëàð Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) áàøãà áèð êèìñÿäÿí áèð øåé þéðÿíìÿäèêëÿðèíÿ ýþðÿ, íåæÿ êè, Ãóð’àíûí áÿéàíû áèçÿ ùþææÿòäèðñÿ, ßùëè-áåéòèí äÿ áÿéàíëàðû áèçèì ö÷öí ùþææÿò âÿ ñÿíÿääèð.
Îí èêè èìàìûí ñþçëÿðè ùàìûñû áèð-áèðèíèí åéíèäèð. Áóíëàðûí ìÿçùÿá âÿ éîëëàðû Èñëàì Ïåéüÿìáÿðèíèí (ñ) ìÿçùÿáè âÿ éîëóäóð. Èìàìëàðûí èæòèùàäëàðûíäà ìöõàëèôÿò éîõäóð.
Èñëàì Ïåéüÿìáÿðèíäÿí (ñ) ñîíðà õèëàôÿò âÿ èìàìÿòèí èñòèãàìÿòè äÿéèøäè. Ñÿùàáÿíèí áþéöê áèð ãèñìè Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) Ãÿäèðè-Õóìäà Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) ùàããûíäàêû õèëàôÿò òÿ’éèíèíè ãÿáóë åòìÿäèëÿð. Áèðè ßëèíèí (ÿ) ýÿíæ îëäóüóíó, äèýÿðè èñÿ Ãöðåéøäÿí ÷îõëó àäàì þëäöðäöéöíö áÿùàíÿ ýÿòèðäè. Àõûðäà ßáó Áÿêðè ñå÷èá îíà áåé’ÿò åòäèëÿð. Áèð ãèñèì èñÿ ßáó Áÿêðÿ áåé’ÿò åòìÿäè. Î æöìëÿäÿí Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) àëòû àé áåé’ÿòäÿí êÿíàðäà ãàëäû. Ìöùàæèð âÿ ÿíñàðäàí ßáó Áÿêðÿ áåé’ÿò åòìÿéÿíëÿð Ùÿçðÿò Ôàòèìÿíèí åâèíäÿ òîïëàøäûëàð. Îíëàð àøàüûäàêûëàð èäè: 1.Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ÿìèñè ßááàñ. 2. Öòáÿò èáíè ßáó Ëÿùÿá. 3. Ñÿëìàíè-Ôàðñè. 4. ßáóçÿð. 5. ßììàð Éàñèð. 6. Ìèãäàä èáíè ßñâÿä. 7. Áÿðàò èáíè ßçèá. 8. Öáåéé èáíè Êÿ’á. 9. Ñÿ’ä èáíè ßáó Âÿããàñ. 10. Òÿëùÿò èáíè Öáåéäóëëàù. 11. Ñÿ’ä èáíè Öáàäÿ ßíñàðè.
Áóíëàðûí àäëàðû èìàì ßùìÿä èáíè Ùÿíáÿëè “Ìöñíÿä” (æ. 1, ñ. 55), “Òàðèõè-Òÿáÿðè” (æ. 2, ñ. 466), “Òàðèõè-õöëÿôàéè-Ñöéóòè” (ñ. 45), “Ñèðåéè-èáíè Ùèøàì” (æ. 4, ñ. 366.), “Ðèéàçèë-íÿçèðåéè-Òÿáÿðè” (æ. 1, ñ. 394-397) âÿ äèýÿð êèòàáëàð ãåéä îëóíìóøäóð.
Àäëàðû ýþñòÿðèëÿí øÿõñëÿðèí àðàñûíäà Ñÿ’ä èáíè Öáàäÿäÿí áàøãà ùàìûñû áèð ìöääÿò ñîíðà áåé’ÿò åòäèëÿð. Ùÿçðÿò ßëè (ÿ) èñÿ õàëãûí øöáùÿäÿ ãàëûá ìöðòÿäëÿðëÿ äþéöøÿ ýèðìÿäèéèíè ýþðäöêäÿ âÿ ßáó Áÿêðÿ ãàðøû ìöõàëèôÿòäÿ äàéàíìàüûí Èñëàìûí òÿðÿããèñèíÿ ìàíå îëàæàüûíû ýþðöá, áèðëèéè ãîðóìàã íàìèíÿ îíà áåé’ÿò åëÿäè. Æàìààò ßáó Áÿêðèí âÿñèééÿòèíÿ ýþðÿ îíäàí ñîíðà Þìÿðè õÿëèôÿ ñå÷äèëÿð. Þìÿðäÿí ñîíðà õèëàôÿòèí òÿ’éèí îëóíìàñûíû àëòû íÿôÿðëèê øóðà ùÿëë åäèðäè. Èêèíæè õÿëèôÿíèí ïëàíû öçðÿ íÿòèæÿäÿ õèëàôÿòÿ Îñìàí êå÷äè. Áóíëàðûí ùå÷ áèðèíäÿ Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) âÿñèééÿòèíÿ ÿìÿë îëóíìàäû.
ßýÿð Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ßáó Áÿêð ùàããûíäà âÿñèééÿòè âÿ òÿ’éèíè îëñàéäû íÿ ö÷öí ÿíñàð âÿ ìöùàæèð õÿëèôÿíèí îíëàðäàí îëìàñûíûí ëàçûì ýÿëäèéèíè èääèà åäèðäèëÿð? Îíäà ßáó Áÿêðèí äÿ Þìÿðè òÿ’éèí åòìÿñè ëàçûì ýÿëìÿçäè. Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) îíó õÿëèôÿ òÿ’éèí åòäèéèíè ñþéëÿìÿñè ëàçûì ýÿëÿðäè. Ùàëáóêè ßáó Áÿêð áåëÿ áèð øåé ñþéëÿìÿäè. Þçö áóíó óéüóí ñàéìûøäû. ßýÿð Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) Îñìàí ùàããûíäà âÿñèééÿòè îëñàéäû, Þìÿð íÿ ö÷öí õÿëèôÿ òÿ’éèí åòìÿéè àëòû íÿôÿðëèê øóðàéà òàïøûðûðäû? Þìÿð äîüðóäàí äà þçöíäÿí ñîíðà Îñìàíûí õÿëèôÿ îëàæàüûíû ñþéëÿéÿðäè. Ïåéüÿìáÿðèí (ñ) ùÿäèñëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ áåëÿ áèð ùÿäèñ éîõäóð.
Ëàêèí äèíè âÿ øÿð’è õèëàôÿòè Ïåéüÿìáÿð (ñ) òÿ’éèí åòìèøäèð. Èñëàìûí ÿùêàìûíû î ìÿðêÿçäÿí àëìàã ëàçûìäûð. Õèëàôÿòèí ñå÷êè âÿ òÿ’éèíëÿ ùå÷ áèð ÿëàãÿñè éîõäóð. Äèíè õèëàôÿò èëàùè áèð ëÿéàãÿòäèð. Áó õèëàôÿò ðóùè, åëìè âÿ ìÿ’íÿâèäèð. Áó äà Àëëàù (æ. æ.) òÿðÿôèíäÿí Ïåéüÿìáÿð (ñ) âàñèòÿñèëÿ òÿ’éèí îëóíóð. Èíñàíëàð äà îíëàðà òàáå îëìàëûäûðëàð. Ùÿð æöð äèíè âÿ åëìè èõòèëàôäà îíëàðà ìöðàæèÿò åäèëìÿëè âÿ ÿìðëÿðèíÿ òàáå îëóíìàëûäûð. Áóíëàðûí áèðèíæèñè ßëè èáíè ßáó Òàëèá ÿëåéùèññÿëàìäûð. Ùÿì äèíè, ùÿì äÿ ñèéàñè õèëàôÿò îíóí øÿõñèíäÿ æÿìëÿíìèøäèð. Èêèíæèñè èñÿ Ùÿçðÿò Ùÿñÿí èáíè ßëè ÿëåéùèññÿëàìäûð. Î äà áèð íå÷ÿ àé èëàùè âÿ ñèéàñè õèëàôÿòè þç øÿõñèééÿòèíäÿ æÿìëÿìèøäèð.
Îí èêè èìàìäàí ùÿð ùàíñû áèðè ìÿçëóì îëóá çàùèðè õèëàôÿòÿ éåòèøìÿñÿëÿð áåëÿ, éåíÿ äÿ îíëàðûí èíñàíëàð öçÿðèíäÿ äèíè âÿ èëàùè õèëàôÿò âÿ âèëàéÿòëÿðè ÿáÿäèäèð. Äèíèí ÿùêàìûíû ìöñÿëìàíëàð îíëàðäàí þéðÿíìÿëèäèðëÿð. Áó âèëàéÿò âÿ õèëàôÿòëÿðèí ùàìûñû ñàáèò áèð ÿñàñ öçÿðèíäÿäèð. Ùÿìèí ÿñàñ èñÿ øÿõñèí ëÿéàãÿò, ìÿ’íÿâèééàò âÿ êåéôèééÿòëÿðèíäÿ öçÿ ÷ûõûð.
Àììà Èñëàìûí ñèéàñè õèëàôÿòëÿðè ìöõòÿëèô øÿêèëäÿäèð. ßââÿëêè õÿëèôÿíèí ñå÷êè éîëó èëÿ ñå÷èëìÿñè âÿ þçöíäÿí ñîíðàêûíû òÿ’éèí åòìÿñè (ßáó Áÿêð Þìÿðè òÿ’éèí åòäè), áèð íå÷ÿ íÿôÿðäÿí èáàðÿò øóðàíûí õÿëèôÿ ñå÷ìÿñè (Îñìàí), Ìöàâèéÿíèí ãûëûíæ éîëó èëÿ îüëó Éåçèäè âÿëèÿùä òÿ’éèí åòäèðìÿñè, Áÿíè-Öìÿééÿ, Áÿíè-Àááàñ, Îñìàíëû õÿëèôÿëÿðè, Ìèñèðäÿêè Ôàòèìè õàíÿäàíû âÿ Èñïàíèéà õÿëèôÿëÿðè áåëÿëÿðèíäÿíäèð. Ïåéüÿìáÿðè-ßêðÿìèí (ñ) òÿ’éèí åòäèéè îí èêè èìàì âÿ õÿëèôÿíè ñèéàñè Èñëàì õèëàôÿòëÿðè èëÿ åéíèëÿøäèðñÿê, áó ùå÷ âàõò ùÿäèñëÿðÿ óéüóí ýÿëìÿç.
Èíäè èñÿ ùÿäèñëÿðÿ íÿçÿð ñàëàã âÿ îðàäàêû ìÿ’íà âÿ ìÿòëÿáëÿð öçÿðèíäÿ äöøöíÿê.
Áóõàðè “Ñÿùèù”èíèí “Êèòàáóë-ÿùêàì” ùèññÿñèíäÿ Æàáèð èáíè Ñÿìÿðÿäÿí áåëÿ íÿãë åäèð êè, Ïåéüÿìáÿð (ñ) áóéóðäó: “Îí èêè ÿìèð îëàæàãäûð”, ñîíðà áèð æöìëÿ ÿëàâÿ åòäè, îíó åøèòìÿäèì. Áàáàìäàí ñîðóøäóì êè, î åøèòìÿäèéèì æöìëÿ íÿ èäè? Æàâàá âåðäè: Ïåéüÿìáÿð (ñ) áóéóðäó êè, “Îíëàðûí ùàìûñû Ãöðåéøäÿíäèð”.
Áó ùÿäèñè èìàì Ùÿíáÿë äÿ “Ìöñíÿä”èíèí áåøèíæè æèëäèíèí 90-92-æè ñÿùèôÿëÿðèíäÿ íÿãë åòìèøäèð. Ìöñëèì èñÿ “Ñÿùèù”èíèí “Êèòàáóë-ßìàðÿ” áþëìÿñèíäÿ íÿãë åäèð: “Æàáèðäÿí åøèòäèì êè, ùàìûñû Ãöðåéøäÿíäèð âÿ ñèçÿ õÿëèôÿëèê åäÿæÿêëÿð”.
Ùàêèìè-Íèøàáóðè “Ñÿùèùè-Ìöñëèìèí” “Ìöñòÿäðÿê”èíäÿ âÿ “Ñÿùèùè-Áóõàðè”äÿ (æ. 4, ñÿù. 501) Ìÿñðóãäàí ðÿâàéÿò åäèð: “Áèð ýåæÿ ßáäóëëàù èáíè Ìÿñ’óä èëÿ áÿðàáÿð îòóðìóøäóã. Áèð íÿôÿð ýÿëèá îíäàí ñîðóøäó êè, ñèç ùå÷ Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) ñîðóøìóøäóíóçìó öììÿòÿ íå÷ÿ õÿëèôÿ õèëàôÿò åäÿæÿê? ßáäóëëàù æàâàá âåðäè: “Ìÿí Èðàãà ýÿëÿíäÿí áÿðè êèìñÿ ìÿíäÿí áóíó ñîðóøìàéûá. Áÿëè, áèç Ïåéüÿìáÿðäÿí (ñ) ñîðóøäóã. Î áóéóðäó: “Îíëàðûí ñàéû îí èêè íÿôÿðäèð”.
Áó ùÿäèñè ñöííèëÿðèí áþéöê àëèìëÿðèíäÿí áèð ÷îõó, î æöìëÿäÿí èìàì ßùìÿä èáíè Ùÿíáÿë “Ìöñíÿä”èíäÿ (æ. 1, ñÿù. 389-406.), èìàì Ìöíàäè “Ôåéçöë-ãÿäèð”äÿ (æ. 2, ñÿù. 458.) íÿãë åòìèøëÿð.
Ãÿòè îëàðàã äåéÿ áèëÿðèê êè, áó îí èêè õÿëèôÿ Áÿíè-Öìÿééÿäÿí äåéèëäèð. Ùÿòòà Áÿíè-Öìÿééÿ âÿ Áÿíè-ßááàñ õÿëèôÿëÿðè è÷ÿðèñèíäÿ åëÿëÿðè îëìóøäóð êè, îíëàðûí ùå÷ áèðèíè Èñëàì âÿ ÿùëè-ñöííÿò àëèìëÿðè õèëàôÿòÿ, èìàìÿòÿ âÿ ðÿùáÿðëèéÿ ëàéèã ýþðìÿçëÿð. Áÿ’çèëÿðèíè ôàñèã, ùÿòòà êàôèð áèëèðëÿð. Éåçèä âÿ Âÿëèä êèìè. Ìÿ’ëóìäóð Âÿëèä Ãóð’àíè-Êÿðèìè îõëàðûí ùÿäÿôèíÿ ÷åâèðìèøäè. Èìàì Ñöéóòè “Òàðèõ” êèòàáûíäà áó ùÿäèñëÿðè íÿãë åòìèø âÿ àäû ÷ÿêèëÿí àäàìëàðà õÿëèôÿ äåìÿêäÿí áåëÿ ÷ÿêèíìèøäèð. Î, ùÿð êÿñäÿí áèð ùÿäèñ íÿãë åòìèø, îíëàðûí ùå÷ áèðèñè èëÿ áó ùÿäèñëÿð ìöòàáèã ýÿëìÿìèøäèð. ×öíêè Õöëÿôàéè-Ðàøèäèí ñàéû îí èêè äåéèëäèð. Ãàëàíëàð èñÿ îí èêèäÿí ÷îõäóð.
