YEWTERE FII NDONNDI

Baaba en an maaki ko ɓe fuɗɗiiɓe yewtere fii ndonndi ndin:

Hiɗen waawi senndude kippoodiiji ɓadondiraaɓe ɓen kippoodiiji tati:

Kippoodi araniri ndin: Neene e baaba, e ɓiɓɓe ɓen, e ɓiɓɓe ɓiɓɓe ɓen ko wano non...

Si wonaa tun ɓiɗɗo reedu si hino woodi o haɗay taaniraawo gorko e debbo.

• Baaba en ko hon ɗun woni taaniraawo gorko e debbo?

- Ko woni taaniraawo ko ɓiɗɗo ɓiɗɗo gorko maa ɓiɗɗo ɓiɗɗo suddiiɗo.

Kippoodi ɗiɗaɓiri ndin: ko kotiraaɓe makko ɓen e minñiraaɓe makko ɓen e banndiraaɓe makko ɓen, si tawii ɓen alaa ko ɓiɓɓe maɓɓe ɓen, e soriraaɓe ɓen e patiraaɓe ɓen no ɓe ƴawiri woo ka banŋe baaba e ka neene, si tawii siɗɗo makko on hino mari ɓiɓɓe e ɓiɓɓe ɓiɓɓe ɓiɗɗo ɓattiiɗo on haɗay ɓiɗɗo woɗɗiiɗo on ndonndi ndin.

• Waɗanee lan misal ko wonuɗon e yewtude kon:

- Ɓiɗɗo siɗɗo si tawii hino woodi e piyude e misal, o haɗay taaniraawo siɗɗo on(kotiraawo maa minñiraawo) ndonndi ndin ronata.

Kippoodi tataɓiri ndin: Bappiraaɓe ɓen e kaawiraaɓe ɓen e yaayiraaɓe ɓen e neeniraaɓe ɓen, si tawii hay gooto e ɓe’e ɗo’o alaa ko ɓiɓɓe maɓɓe ɓen.

Ɓe roniray no ɓe ɓuri ɓattondirde non, ɓaawo ɓiɓɓe ɓen ronataa-ɓiɓɓe bappiraaɓe ɓen e ɓiɓɓe kaawiraaɓe ɓen e ɓiɓɓe yaayiraaɓe ɓen e ɓiɓɓe neeniraaɓe ɓen-Hara bappiraawo on maa kaawiraawo on maa yaayiraawo on maa neeniraawo on hino woodi, si wonaa e nder alhaali gooto mo defte fighiha ɗen yewti fii mu’un.

• Ko fii honɗun senndan ɗon ɓadondiraaɓe ɓen e gol ɗo’o laawol kippoodiiji, on senndaali ɓe e pecce ?

Ko mi faala wi’ude ko fii hon ɗun wi’anɗon wonnde en sennday ɓadondiraaɓe ɓen e kippoodiiji, on wi’aali en sennday ɓe e pecce ?

• Lanndal ma’a ngal hino himmi, ɗo’o ka ndonndi ɗo’o kippoodi woɗɗundi ronataa hara kippoodi ɓattiindi hino woodi, ko ɓe ardondirɓe kippoodi kippoodi.

• Si tawii non mayɗo on alaa ɗi’i kippoodiiji ɗi yewtuɗon fii mu’un ɗo’o fow ?

- On tuma ko bappiraaɓe baaba en makko e bappiraaɓe yumma makko e yaayiraaɓe maɓɓe kamɓe ɗiɗo e kaawiraaɓe maɓɓe e neeniraaɓe maɓɓe e ɓiɓɓe maɓɓe ɓen ronata mo.

• Si tawii non ɓee ɗo’o alaa ?

- Ko bappiraaɓe soro makko ɓen e bappiraaɓe pati makko ɓen e neeniraaɓe maɓɓe ɓen ronata, ɓaawo maɓɓe ko ɓiɓɓe maɓɓe ɓen ko ɓe juutiwoo sarti nde goongata e maɓɓe ɓadondiral mayɗo on, wattude e anndude wonnde ko ɓuruɗo ɓattaade woo ardintee.

• On ɓannginanaali lan gorko on e suddiiɗo (resindirɓe ɓen) on ko e hommbo e kippoodiiji tati feƴƴuɗi ɗin ɓe jeyaa ?

- Kammɓe ɓe ronay e ley sartiiji feereeji, wonaaɓe yaltuɓe e nder ɗin kippodeeji, ko woni ɓe roniday e majji ɗi fow.

• Awa jooni yo mi lanndo on taho fii ndonndi kippoodi araniri ndin, ɓaawo ɗun mi lanndoo on fii ɗiɗaɓiri ndin e tataɓiri ndin.

- Lanndo no faaliraɗaa woo.

• Si tawii maayuɗo on maraa ɓattiiɓe mo e nder kippoodi araniri ndin si wonaa ɓiɓɓe makko ɓen tun?

- Ɓe ronay jawdi makko ndin fow.

• Si tawii non ko ɓiɗɗo gooto gorko maa suddiiɗo o mari ?

- O rona jawdi ndin fow.

• Si tawii non ko worɓe tun maa ko suddiiɓe tun.

Ɓe sennday jawdi ndin hakkunde maɓɓe e feero kewal.

• Si tawii non hiɓe jilli worɓe e suddiiɓe ?

- Gorko on ƴettay yeru geɓal suddiiɓe ɗiɗo.

• Ennee ɓiɗɗo hino innee gorko e suddiiɗo fow, kaa ko gorko tun wano yimɓe ɓen wi’irta non ?

- Hino wi’ee ɓe ɗiɗo non, ko konngol joomiraaɗo tedduɗo on ka nder deftere makko teddunde :

﴿ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلاَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الُأثَيَيْنِ ﴾ .

{Allaahu on hino wasiyoo on ka nder ɓiɓɓe mo’on waɗangol gorko on wano geɓal suddiiɓe ɗiɗo}.

• Si tawii en ƴettii misal wonnde gorko maayii accii ɓiɗɗo gorko e ɓiɗɗo suddiiɗo, ko honno ndonndi ndin senndirtee hakkunde maɓɓe ?

-Jawdi maayuɗo on senndete geɓe tati, ɓiɗɗo on geɓe ɗiɗi e mayri, ɓiɗɗo suddiiɗo on geɓal gootal.

• Si tawii non maayuɗo on maaraa ɓattiiɓe e kippoodi araniri ndin si wonaa baaba en makko e yumma makko, hara gooto e maɓɓe hino wuuri gooto e maɓɓe maayii ?

- Wuuruɗo on ronay jawdi ndin fow.

• Si tawii non neene on e baaba on hino wuuri ɓe fow, hara mayɗo on alaa siɓɓe ?

- Baabiraawo on ƴettay tataɓe ɗiɗi jawdi ndin, neeniraawo on ƴetta tataɓal heddii ngal ngal.

• Si tawii neene on e baaba on hino wuuri hara mayɗo on ko jiwo gooto acci, hara o maraa banndiraaɓe ?

- Haray jowaɓal jawdi ndin ko baabiraawo on, jowaɓal go’o neeniraawo on e jowaɓe tati jiwo on.

• Si tawii non gooto e mawɓe mayɗo on hawtondirii e ɓiɓɓe makko worɓe e rewɓe.

- Haray jeegaɓal jawdi ndin ko neene on maa baaba on jeyi, luttundi ndin senndanee ɓiɓɓe ɓen wano ngal ƴi’al ɗo’o (hino woodani gorko on yeru geɓal suddiiɓe ɗiɗo).

• Accee yahen ka ndonndi kippoodi ɗiɗaɓiri..Miɗo annditi on wi’ii lan wonnde siɓɓe ɓen (kotiraaɓe ɓen maa minñiraaɓe ɓen) ko ka kippoodi ɗiɗaɓiri jeyaa.

- Ɗun hino selli.

• Si tawii mayɗo on ko siɗɗo gooto mari gorko maa suddiiɗo ?

Jawdi ndin ko wooduɗo e maɓɓe woo jeyi ndi fow.

• Si tawii himo mari siɓɓe ɗuuɗuɓe immorde e baaba en makko e yumma makko ?

- Ɓe senndante jawdi ndin e feero kewal si tawii ko ɓe worɓe tun, si tawii non woɓɓe e maɓɓe ko worɓe woɓɓe e maɓɓe ko rewɓe haray (hino woodani gorko on yeru geɓal suddiiɓe ɗiɗo). Si tawii ɓe fow ko ɓe neene gooto baaba gooto, maa hara ko baaba gootooɓe tun hara neene gootooɓe tawaaka. Si tawii non ko ɓe neene gootooɓe tun ɓe sennday hakkunde maɓɓe e feero kewal no ɓe woniri woo.

 • Moƴƴii, bappa e yaaye ko e kippoodi tataɓiri ndin jeyaa-wonaa non woniri ?

- Eyyo, kaawu e neeniraawo kadi ko non woniri.

• Si tawii en ƴettii misal wonnde neɗɗo maayii hara o maraa si wonaa bappiraawo gooto maa yaayiraawo gooto?

- Jawdi ndin fow ko bappiraawo on maa yaayiraawo on jeyi.

• Si tawii himo mari bappiraaɓe ɗuuɗuɓe, maa yaayiraaɓe ɗuuuɗuɓe ?

- Ɓe sendante jawdi ndin e feero kewal (ɓe fota ter).

Si tawii bappa maa yaaye hawtondiranii mayɗo on maa ko ɓuri wonndude e kaawiraawo maa neeniraawo maa ko ɓuri ?

- Jawdi ndin senndete geɓe tati, geɓe ɗiɗi fii bappiaaɓe ɓen e yaayiraaɓe ɓen e geɓal fii kaawiraaɓe ɓen e neeniraaɓe ɓen.

• Ndonndi gorko on e ɓeyngu mu’un ?

- Ɓeyngu hino mari ñaawoore hertiinde ka nder ndonndi yoga e piiji ɗi moodibbo on acci  sonnaajo ronataaɗi few. Wonaa e nder ko gorko on acci kon wonaa coggu mu’un, wano leydi e mbaadi huuɓundi wano leydi suudu ndun maa leydi remaandi e piyude misal e ko wonaa ɗun kala leydi tawundi ko gorko on jeyi ndi sonnaajo maraa geɓal e mayri wonaa e mayri  wonaa e coggu mayri on.

Yoga e jawle o alaa haggee e majje tigi, ko woni tun himo mari geɓal makko ngal ko e coggu majje on ɗun le koka nder leɗɗe maa remuruuji e ka cuuɗi, sonnaajo on hino mari geɓal mu’un ngal e nder coggu ɗen jawle ɗon-ñannde njoddi majje on jonna-ɓaawo sennbingol e laawol anndaangol ka semmbinay ɓe ɓen, daganaaki ronooɓe ɓen fow huutorgol e nder ko ɓeyngu (maayuɗo’on) ronata kon hay si tawii geɓal makko ngal ko e nder cuggu mu’un on woni si wonaa ɓaawo ɗaɓɓirgol mo duŋayee.

• Si tawii non wonaa leyɗe ɗen e cuuɗi ɗin e leɗɗe ɗen e remuruuji ɗin e ko gorko on acci kon ?

- Ɓeyngu makko roniray wano ronooɓe luttuɓe ɓen ronirta non.

• Enee gorko hino rona ɓeyngu mu’un ?

- Eyyo hino rona, ko ɓeyngu makko acci kon fow foti ko eggay ɗun maa wonaa leydi maa jawdi maa leɗɗe maa cuuɗi e ko wonaa ɗun.

• Si tawii non suddiiɗo on maayii hara moodi makko hino wuuri hara o maranaa gorko on ɓiɗɗo o maraa kadi ɓiɗɗo nokku go’o ?

- Haray hino woodani korko on feccere ko ɓeyngu makko acci kon, feccere luttunde nden ko ronooɓe luttuɓe ɓen jey.

• Si tawii non sonnaajo on hino mari ɓiɗɗo ?

- Haray ko nayaɓal ngal woodani gorko on luttundi ndin ronooɓe luttuɓe ɓen.

• Si tawii non en yiltindirii lanndal ngal... en wi’ii si tawii gorko maayii hara o maraa ɓiɗɗo hara ɓeyngu makko hino wuuri. Ko hon ɗun o ronata moodi makko ?

- Haray sonnaajo on ko nayaɓal jawdi ndin ronata ko heddii e maryi kon ronooɓe luttuɓe ɓen.

• Si tawii non himo mari ɓiɗɗo foti ko e on ɗon sonnaajo maa ko e goɗɗo go’o ?

- Haray sonnaajo on hino mari jeetataɓal jawdi ndin heddiindi ndin ko ronooɓe ɓen fow jeyi.

Baaba en an maaki hino ton lannde go’o fii ndonndi si tawii a faalaama ɓeydaade e ɗun hiɗa waawi yiltaade ka defte fihgiha mawɗe.

Si wonaa tun mi yewtete ka lannoode yewtere me’en ɗo’o piiji:

1-Piiji jonnete ɓiɗɗo afo mayɗo on: Deftere makko Alhgur’aana nden, hurundaare makko nden, kaafa makko kan, conci makko ɗin, foti hari o wattike ɗi kaa o wattaaki ɗi, maa hari himo eɓɓi wattagol ɗi, si tawii alghur’aanaaje ɗen hino ɗuuɗi maa kurunndaaje ɗen maa kaafaaje ɗen [haray hino waɗɗii ɓiɗɗo afo (gorko) on nde o faamondirta e ronooɓe luttuɓe ɓen, ko wano non jogoranji makko hare ɗin wano finkaari maa labbooru maa ko nanndi e ɗun immorde e aalaaji hare.

2-Waruɗo ronataa waraaɗo, si tawii warugol ngol ko e hoore tewaare e tooñe, si tawii non warugol ngol ko faljere o ronay ko oya acci kon.

3-Julɗo hino rona keefeero, kono keefeero ronataa julɗo.

* * * * * *