YEWTERE FII NGEYGU E KO YOWITII E MU’UN

- Enee hiɗa yiɗi waɗugol ngeygu mecce ma’a, awa anndino ka diina ma’a.

Baaba en an wi’i ɗun ɓe jokkintini: (kala faalaaɗo njulagol yo’o anndino ka diina makko, fii yo’o anndir ɗun huunde ko daganii mo e huunde ko harmani mo, kala mo anndinaaki diina mu’un o njulii ɓaawo ɗun haray o naadii hoore makko e jiɓiliɓiiji).

Nde’e yewtere teddunde ɗo’o baaba en an ko hadiise Imaamu Jaafaru Bun Muhammadu Sadighi (a s) ɓe fuɗɗoorii yewtere fii ngeygu nden, fii yo ɓe joopo e  ñaawoore ɓe maaki: Wonnde ko heewi e yimɓe welsindike e ɗun, maa yejintinike ɓe naadi hoore maɓɓe e jiɓiliɓiiji.

Ɓaawo hari mi anndaa gunndoo wonuɗo hakkunde fighiha e ngeygu on, mi lanndii baaba en an:

• Ko honɗun e jokkondiral woni hakkunde fighihu e ngeygu ?

Ɓe fuɗɗii yewtirde nde hiɓe yewtira juuɗe maɓɓe e hoore deeƴere:

- Sari’a lislaamu on fawtanike en ñawndugol ko heewi e ngurdan me’en jawdi yanke jan ɗan e hoore nunɗal e moƴƴugol teɓugol e senndugol e eggingol jawdi ndin hakkunde yimɓe ɓen fow e kippoodeeji jamaa on fow e ko woni e ɗun moƴƴere e nafa e malal fow.

Hino jeyaa e tagu yo sar’inɗo lislaamu on sincu-fii gollitirgol ko o sinci kon e ley miijo makko ngon-sari’aaji buy daginay ɗi maa waɗayɗi ɗate jawle yankooje tuma go’o, maa o ɓittina maa o yanña ɗate go’o e mu’n tuma go’o.

Ɗun waɗɗinay e hoore hellifaaɗo on wakkilagol faggitoo fii ngurndan makko ɗan, e holnugol ngurndan ɓen ɓe tawi hino waɗɗii mo, wano ɓeyngu makko maa ɓiɓɓe makko ɓen maa mawɓe makko ɓen tuma ɓe hatonnjini, si tawii o maraa.

Ɓaawo non hino waɗɗii mo ɗaɓɓugol ngurndan makko ɗan o accidataake e hoore makko gollugol kala golle ɗe’o faalaa, hino ton e nder ɗate ngeygu ɗen ko dagaaki waɗugol maa immanagol.

• Addanee lan misal ?

- Yeeyugol beere e piyude e misal.

- Yeeugol bare-si wonaa hara taw ko bareeru waañirdu-hino harmi.

- Yeeyugol girayngil (kose) hino harmi.

- Yeeyugol jiibe soɓuɗun ɗun-e piyude e misal-ko woni e ɗun teewuuji e guri mimmunteeji hirsaaɗi e laawol ngol wonaa laawol sari’a on, ɗun hino harmi.

- Jattugol jawdi yeeyandi ɗun hino harmi.

- Yeeyugol ko nafitortaake si wonaa ka harmi wano alaaji kannda e aalaaji mbeleeɗe wano gitaaru.

- E janfagol ɗun hino harmi.

- Ribaa hino harmi.

- E marugol ñaametee on–ko faandaa e mu’un ɗo’o ko ñaametee ɓuraaɗo huutoreede e nder leydi ndin-e marugol ko yowitii e moƴƴingol ñaametee on e ko jeyaa e ko moƴƴinta mo kon wano lanɗan maa nebban hara ko habbagol haa coggu mu’un satta ka luumo wonnde e hatonnjinugol julɓe ɓen e ɓen watteteeɓe e maɓɓe immorde e wonkiiji teddinaaɗi ..

- Ñaamugol ngeenaari fii ñaawirgol goonga maa fenaande hino harmi.

Fijugol karte e daamu wonndude e wallingol kaalisi [e ko nanndi e majji] hay si tawii kaalisi wallinaaka haray hino harmi.

E ɓeudugol goɗɗo huunde e nder ngeyngu nde tawata soodoowo on faalaaka few, hay fii yo goɗɗo go’o nanu mo, o ɓeyda coggu nden huunde sabu ɓeydugol mo hino harmi [ hay si tawii ɗon wonaa fii hodugol goɗɗo e janfagol mo].

• Ɗii ɗo’o fow ko harmuɗi tawsi añaaɗi hino ton?

- Eyyo, hino e nder ɗate ngeygu ɗen ko jicci  ka sari’a lislaamu kono yiɗugol accugol ɗun woɗɗitoo ɗun wonaa waɗɗinaa ɗun e hoore hellifaaɓe ɓen, ɗun ko añaa ɗun wonaa harmu ɗun.

• Addanee lan misal ?

- Yeeugol vin ko añaa ɗun si wonaa hara coggu mu’un ngun soodira vin go’o.

E wattitugol kannŋe e kanŋe maa kaalisi e kaalisi ko aldaa e ko ɓeydii ko añaa ɗun, si tawii non ko wonndude e ɓeydugol ngol hino harmi.

Hino añaa e neɗɗanke waɗugol buusugol maa ittugol sogolo mecce mu’un, maa waɗugol mecce mu’un yeeyugol kasannge, hino ton kadi ko wonaa ɗii ɗo’o.

Baaba en an maaki ɓe ɓeyditi: Ɓaawo ɗun pellet yoga e ɗate e laawi gollondiral ka ngeygu ko añaa ɗun ka sari’a lislaamu.

• Addanee lan misal ?

- Suuɗugol ayyibe on hino añaa si hewtinaali janfagol e piyude misal, si tawii hewtii janfagol haray hino harmi.

Woondugol hino añaa e nder gollondiral, si tawii ko e hoore goonga, si tawii non on tigi fenay haray hino harmi.

Ɓeydugol tono e hoore gomɗinɗo hino añaa si tawii o ɓeydii tono on e emmbere wowtaande nden.

Ɗaɓɓugol ɗuytugol coggu ngun ɓaawo yeeyugol ngol ko añaa ɗun.

Yeeyugol e nder nokkuure niɓɓitunde nde tawata ayyibe marsandiisi on yi’otaako.

Mantugl yeeyoowo on ko yeeyetee kon, e ŋiñugol ko soodata kon hino añaa.

E ko wonnaa ɗun ɗo’o.

• Ɗi’i ɗo’o fow ko añaaɗi enee yiɗaaɗi hino ton ?

- Ko goonga hino woodi, hino e nder ɗate ngeygu ɗen huunde yiɗaande ka sari’a lislaamu hara ko yiɗaaɗo. Kono wonaa waɗɗinaa ɗun e hoore hellifaaɓe ɓen, ɗun waɗɗaaki e hoore maɓɓe ko yiɗaa ɗun.

• Waɗanee lan misal ko wonu ɗon e yewtude lan kon ?

- Ñawlugol gomɗinɗo hara ɗaɓɓaali ko ɓeydii ko yiɗaa ɗun.

Jonnugol jawdi gollirayɗo ndi e hoore tono anndaaɗo hakkunde maɓɓe kamɓe ɗiɗo ko yiɗaa ɗun.

Wano tawiri ɗate ngeygu go’o ko yiɗaa ɗe ka sar’a lislaamu ko rerɗinaa ɗe e mu’un.

• Addanee lan misal ?

E piyude misal hino yiɗaa fonnugol hakkunde yeeyindirayɓe ɗiɗo ka nder coggu si wonaa hara taw ko ɓurdindinta ɓe hino woodi wano baasal, hino yiɗaa nde yeeyoowo on senndindirtaa coggu ngun hakkunde termoowo e mo termataa.

Hino yiɗaa e yeeyoowo on firtangol ninsuɗo. Ko woni on ko soodayɗo maakiti o ninsa ɓaawo ɗun ko hon ɗun o soodani o faalee wurtude hetta kaalisi makko ɗin.

Hino yiɗaa e neɗɗanke yaagal jaɓugol ko ɗuytii jonna ko timmi.

Hino yiɗaa hoynindirangol ka coggu.

Hino yiɗaa udditugol baafal ngal jooɗoo yeeso nokkuure nden.

Ɗaɓɓugol arsike hino yiɗaa.

Moƴƴingol ka nder ngeygu hino yiɗaa.

woɗɗitagol fii ɗaɓɓugol arsike e dawugol e golle ko yiɗaa ɗun.

E ko wonaa ɗun.

Baaba en an maaki:

Wano tawiri yoga e ɗate ngeygu go’o wonaa yiɗaaɗe ka sari’a lislaamu wonaa kadi añaa ɗe neɗɗanke ko suɓantooɗo hoore mu’un gollugol ɗun e accugol ɗon, hino fotana mo ter, ɗun ko dagii ɗun wano ɗun woniri e ko heewi e ɗate ngeygu wooduɗe hannde.

Baaba en an maaki ɗun ɓe watti ɗon:

Ɓaawo ɗun sari’a lislaamu on-ko wattii e ɗun ɗon fow-sartiiji hino woodi e huunde ko yeeyetee kon e sartiiji go’o e yeeyugol ngol tigi, e sartiiji go’o fii yeeyoowo on e soodoowo on.

• Ko honɗun sartinaa e ko yeeyetee kon ?

- Ko sartiiji buy:

1-Anndugol emmbere ko wonaa yeeyeede kon peesugol maa etugol maa limogol maa yannji emmbere luutondirgol nooneeji ɗin e nder ko ɗi eɓɓirtee kon.

2-Waawugol henndagol ko yeeyaa kon, e piyude e misal dagotaako yeeyugol linngil hara hingil ka nder maayo, wonaa kadi yeeyugol sonndu ka nder weeyo.

Ko goonga waawugol henndagol ko yeeyaa kon yonay, wano wasi tawii o yeeyii mbaɗɗateewa dogumba hara sooduɗo on hino waawi henndaade mba.

3-Anndugol keeri ɗi tawata faaleeji ɗin hino luutondiri hay si tawii ko e mbaadi huuɓundi wano nooneeji ɗin e dakkammeeji ɗin e moƴƴugol ngol e bonugol ngol e ko wonaa ɗun ko tawata adday luutondirgol coggeeli ɗin ka luumo, fii gooto kala.

4-Wata ko yeeyetee kon humondir e hagghee goɗɗo ko addata heddagol mo e jeyay yeeyoowo on, daganaaki halfinaaɗo yeeyugol kaliifu on hara halfinɗo on newnaali, wano tawiri dagotaako yeeyugol waghfu si wonaa hara o iwii haajitoreede e banŋe waghfu ɗen maa hara weeɓitanike yanugol.

5- Yo taw ko yeeyetee kon ko jeyaa ɗun piiji wooduɗi wano suudu maa deftere maa masin e piide misal, dagotaako yeeyugol nafa suudu ndun.

Baaba en an maaki ɗun ɓe ɓeyditi:

- Wano woniri ko yeeyirtee peesugol e nder leydi go’o sellataa yeeyugol ɗun e nder ndin leydi si wonaa peesugol.

Ko yeeyirtee etugol e nder leydi go’o sellataa yeeyugol ɗun e nder ndin leydi si wonaa etugol.

Ko wano non fii wata majjere wonu e yeeyugol ngol.

• Addanee lan misal e ɗun ?

- Ɓiɓɓe leɗɗe e piyude e misal hino yeeyiree e nder leydi peesugol dagaaki yeeyugol ɗun e nder ndin leydi si wonaa peesugol.

Ɓiraaɗan e piyude e  misal hino yeeyiree e nder leydi liitir, dagaaki yeeyugol ɗan e nder ndin leydi si wonaa liitir.

Ko wano nii fow ko rentagol e majjere nden.

Ɗun ɗo’o ko seeɗa e sartiiji haanuɗi huuɓude e nder ko yeeyetee e ko soodetee.

Hino ton kadi ko sartinaa e yoga e ngeygu, hino e ɗun : yowugol ngeygu ngun e huunde nde alaa fewndo yeeyugol ngol.

• Waɗanee lan misal ?

- Daganaaki ma nde wi’ataa soodoowo on e piyude e misal mi yeeyiima ndu’u suudu an si tawii lewru ndun darike. Wonaa kadi nde wi’ataa : Mi yeeyiima otowal an ngal si tawii mi jibinanaama boobo gorko e ko wonaa ɗun. Ko woni ko bee heyɗintinaa haldigal ngal laawol ɗiɗaɓol tuma jibinanaɗaa boobo gorko on maa tuma lewru ndun feeñi e misal.

• Ko honɗun woni sartiiji waɗɗiiɗi huuɓude wonannde on yeeyoowo sooda ɗin ɗi joopi ɗon e nder yewtere mo’on nden ?

- Hino sartinanaa on yeeyayɗo maa soodayɗo nde tawata ko maruɗo hakkil feewuɗo faandiiɗo yeeyugol, suɓaniiɗo hoore mu’un hara wonaa karhaaɗo, waawuɗo immanaade foti ko jawdi makko foti ko’o halfinaaɗo maa newnanaaɗo maa heftuɗo ndi.

• Si tawii jooma huunde karhaama yeeyugol nde ?

- Ngeygu ngun sellataa si tawii ko immor ɗun e yamiroore tooñoowo hara jooma jawdi ndin hulay-si tawii o yeddiimo-wata ɗun addammo lorra e hoore makko maa e hoore jawdi makko ndin maa e hoore ko yowitii e fii mayri maa e hoore ɓe o halfinaa ɓen.

• Tuma go’o neɗɗanke karhete wattitugol ka o hoɗi ɗon e hoore tooñe o ɓittora yeeyugol yoga e piiji makko go’o ?

- Ngun ɗon ngeygu hino selli.

• On wi’ii lan: wonnde hino sartinanaa yeeyoowo nde tawata yeeyetee kon ko kanko jeyi maa ko’o halfinaaɗo maa ko o lannditorteeɗo fii mu’un maa ko o newnanaaɗo, si tawii non mo wonaa ɓee ɗo’o yeeyii wano wonndiɗo maa kawtal maa ɓadondiraaɗo maa ko nanndi e mu’un ?

- Yeeyugol ngol sellataa si wonaa hara jeyuɗo on newnu maa halfinaaɗo on maa heftuɗo fii mu’un on maa duŋanaaɗo yeeyugol ngol, si wonaa ɗun ngeygu ngun ko bonungu.

• Si tawii jawdi jattaandi yeeyaama ɓaawo jooma mu’un weltorii ko yeeyaa kon ?

- Haray ngeygu ngun hino selli.

• On wi’ii lan: Hino sartinanaa yeeyoowo maa soodoowo nde tawata ko hellifaaɗo hewtuɗo ɗuuɓi kellefuyee, ko honno non jawdi paykun mo hellifaaka si tawii paykun kun faalaama yeeyude?

- Ngeygu makko ngun hino sella e piiji hawruɗi ɗin immorde e jawdi makko ndi tawata paykun senndindirkun hino waawi gollideede e mu’un.

• Ko hombo haani yeeyugol jawdi paykun?

-Ko walliyu makko on ɗulle ko baaba en makko maa soro makko ka baaba, e wasiyaaɗo gooto e maɓɓe.

E haakimu sar’ii on si tawii ɓen ɗon alaa, baabiraawo on hino waawi yeeyude jawdi paykun –e piyude e misal-hara wonaa bonnugol wano tawiri ñaawoowo sari’a on hino waawi ndi yeeyude-si tawii baaba e soro e wasiyaaɗo gooto e maɓɓe alaa-e hoore reenugol nafa makko kan.

• Enee taw hara hino haanani paykun nde o halfinɗo goɗɗo wano baaba en makko maa soro makko e fii yeeyugol jawdi makko ndin ?

- Ko non woniri himo waawi waɗude ɗun.

• Si tawii yeeyaama emmbere sartiiji jantaaɗi ko feƴƴi, yeeygol ko woni woo enee hara hino haanani nde o firtata ko’o soodi kon o lannditoo mbuuɗi makko ɗin? Wano non kadi taw hara si hino daganii nde o firtata ko’o yeeyi kon o jonnita sooduɗo on mbuuɗi makko ɗin.

- Himo waawi firtude yeeyugol ngol e nder alhaaliiji:

1-Si tawii yeeyoowo on e soodoowo on seedaali nokku ka yeeyetee ɗon maa hara hiɓe nder laawol ngol e piyude misal hara ɓe seedaali gooto kala e maɓɓe hino waawi firtude.

• Si tawii non ɓe seedii gooto kala e maɓɓe yahii e haaju mu’un?

- On tuma haray soodidugol ngol tabitii.

2- Si tawii yeeyoowo on maa soodoowo on ko lo’uɗo feere himo waawi firtude ngeygu ngun, e piyude misal si tawii yeeyoowo on yeeyii ko jaasi ko wonaa yeeyeede ka luumo kon e hoore keerol feeñugol ngol tawata waawataake yaafondireede e mu’un hara o anndaa ɓaawo ɗun o annda ɗun himo waawi firtude soodidal ngal, ko wano kon kadi si tawii soodoowo soodii huunde coggu ɓurungu sattude ko yeeyetee ka luumo kon hara o anndaa himo waawi yiltude maakiti on o lanndoo jawdi ndi’o yoɓi ndin.

3-Si tawii soodoowo fellittii woodeede sifaaji e nder huunde fewndo nde yeeyetee-immaa hara ko yeeyoowo on yeetii maa, maa hara ko tippude e ko’o yi’unoo aranun-o soodi ɗun, ɓaawo ɗun ɓanngani mo wonnde huunde nden jogaaki ɗin sifaaji hino haanani sooduɗo on wurtugol huunde nden firta soodugol ngol.

4-Si tawii yeeyoowo on maa soodoowo on gooto e maɓɓe waɗii sarti hara on ɗon bonnay soodidugol ngol e nder dummune toɗɗaaɗe himo mari hagghee wurtugol e nder on dummune ɗon.

5-Si tawii gooto e soodidayɓe ƴettii ahadi gollirgol laawol toɗɗaangol o golliraali ko’o wi’i kon. Maa soodoowo on sartinii taweede sifa hertiiɗo ka nder maakiti ɓaawo soodugol ngol o tawaali ɗun ton, haray himo mari hagghee wurtugol soodidugol ngol wano feƴƴiri non.

6- Si tawii goɗɗo soodii huunde o tawii ayyibe e mu’un hino daganii mo wurtugol, wano tawiri si yeeyoowo on yi’ii ayyibe e coggu ngun hino daganii mo wurtugol hetta maakiti makko on.

7-Si tawii  o anndii wonnde yoga e piiji ɗi o soodi hinaa yeeyoowo on jeyiɗi jooma majji newnaa yeeyugol ɗi haray hino daganii soodoowo on furtugol few.

8-Si tawii yeeyoowo on waawaali jonnugol ko soodaa kon hino woodani mo firtuol soodugol ngol.

9-Si tawii ko yeeyaa kon ko mummunte, soodoowo on hino mari hagghee firtugol soodugol ngol e artirgol jonnita jooma mu’un e nder balɗe tati hetta coggu ngun gila ka soodidugol ngol waɗi ɗon.

Ko wano non, si tawii coggu ngun ko mummunte on tuma hino woodani yeeyoowo on firtugol soodidugol ngol e nattugol mummunte on ka sooduɗo on e nder balɗe tati e taariika soodidugol ngol waɗi o hetta ko yeeyaa kon.

10-Si tawii yeeyoowo on hollii maakiti makko’on ɓuri no’o foti non fii yo soodoowo on rerɗu fii makko maa yo ɓeydu rerɗugol makko ngol, haray soodoowo on hino mari hagghee firtugol jonnita yeeyoowo on e ɗaɓɓugol hettugol jawdi makko ndin, si tawii alhaali on ɓannganii mo ɓaawo ɗun.

11-Si tawii yeeyoowo yeeyii maakiti toɗɗaaɗo, hara o henndaaki coggu ngun, hara o jonnaali maakiti on haa soodoowo on adda coggu ngun, haray coggu ngun tabitii haa timma balɗe tati pet, hino sellani yeeyoowo on firtugol soodidugol ngol, si tawii soodoowo on addaali coggu ngun.

Ɗun ɗon, ko si tawii yeeyoowo on nennanii mo henndagol coggu ngun hara dummune nennagol ngol toɗɗaaka.

Si tawii non o nennanaaki mo few haray himo waawi firtude yeeyugol mo no’o nennori jonnugol coggu ngun.

Si tawii o habbike mo dummune happaaɗe haray o maraa hagghee firtugol ko adii feƴƴude hay si tawii hino ɓuri balɗe tati.

• Si tawii yeeyoowo on e soodoowo on fottii nennugol yoɓugol coggu ngun, komi faalaa wi’ude ko soodirgol ñamaande taw si ɗun hino sella ?

- Hino sella, kono dummunne ñamaande nden hino haani wonude happaande, nde wonaa ɓeydeteende maa ɗuyteteende, hara wonaa suuuɗiinde, si tawii ɓe fottanii yoɓugol coggu ngun fewndo tootugol haray ngeyngu ngun bonii sabu saa’i tootugol wonaa happaaɗo.

• Si tawii wonii non yomugol ñamaande nden hewtii ɓe fotta nii nennugol nde haa e dummune toɗɗaaɗo fii yo’o ɓeyditu coggu ngun?

- Ɗun dagaaki sabu ɗun ko e ribaa jeyaa, ko kongol joomiraaɗo ka nder deftere makko teddunde:

﴿ أَحَلَّ الَّلهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا...﴾

{Ahallallaahul bay’a wa harrama ribaa} {Allaahu on daginii ngeygu o harminii ribaa}.

• Tuma go’o soodoowo on e yeeyoowo on fottanay yeeyugol kiloo teemedere ngawri e kiloo teemedere e noogay e mayri ?

- Ɗun ko ribaa non, ko harminaa ɗun.

• Tuma go’o kadi wattitugol kiloo teemedere ngawri e kiloo teemedere ngawi e mbuuɗi cappanɗe jowi faran ?

- Ɗun ɗon kadi ko e ribaa jeyaa –wano anndirɗaa non-ɗun ko harmuɗun si wonaa hara o ɓeydu e jaasundi ndin wano misuwaaru hun, kun misuwaaru hun lintee ko peesodata e ɓeydiindi ndin e ngoya senngo, cappanɗe jowi faran  on e ngoya senngo ko fii ngawri ndin e ngoya senngo, on tuma haray ngeygu ngun ko laaɓungu ngu addataa ribaa.

• Ko honno mi anndirta ɗun ko ribaa mi woɗɗitoo ɗun?

- Hino sartinaa fii wonugol ribaa e nder gollondiral jawdi yamkewal piiji ɗiɗi:

1-Nde tawata gooto kala e piiji ɗin ɗiɗi ko ko peesetee maa ko etetee wano ngawri maa mbahe maa maaro maa dimɓe maa kanŋe maa kaalisi, kala ko peesetee maa etee.

2-Nde tawata piiji ɗin ɗiɗi non ko noonee gooto.

• Si tawii non ngeygu ngun ko nennugol coggu ngun taw hara si piiji ɗiɗi feƴƴuɗi ɗin fii addugol ribaa hino tawaa ?

[wonaa non woniri, hay ribaa on hino waawi wonude e mu’un hara ɗi tawaaka e nokkeeli ɗiɗi:

a) Nde tawata piiji ɗin ɗiɗi non ko peeseteeɗi maa eteteeɗi wonndude e luutondirgol e noonee on, wano wattitugol kiloo teemedere maaro e kiloo teemedere ngawri emmbere lewru.

b) Nde tawata piiji ɗin ɗiɗi wonaa ko peesetee maa ko etetee, ko yeeyirtee ɗun limugol wonndude e tawde ko noonee gooto, e tawde ɓeydagol ngol ko huunde wootere wano wattitugol kookooje jowi e kookooje sappo e jowi haa lewru lanna.

 • Awa haray ɗun hino tinndini wonnde si tawii piiji ɗin ɗiɗi non ko yeeyirtee ɗun limugol wonaa peesetee ɗun wonaa etetee ɗun wano boofo, maa hara ko yeeyirtee ɗun meetugol wano baagiiji ɗin ɗin yeeyirteeɗi meeterji maa ko nanndi e mu’un taw hara si hino dagii yeeyirgol ɗi ko ɓeydii si tawii gollondiral ngal ko jawdi yankewal ?

- Himo waawi yeeyirgol ɓeydagol, hino dagoo wattitugol meeter cappanɗe tati bagi fii meeter cappanɗe nay, ɗon e ɗon, wano dagori wattitugol boofooɗe cappanɗe tati fii boofooɗe cappanɗe nay, ɗon e ɗon e ko wonaa ɗun.

• Kanŋe goy ?

- Ɗun ɗon dagotaako subu ko peesetee ɗun,

• Yeeyirgol kanŋe tafaaɗe ko ɓuriɗe immorde e kanŋe ɗe tafaaka, wano ɗun woodiri ka siyaakeeɓe ɓen hannde?

- Ɗun ɗon ko e ribaa jeyaa, ɗun hino harmi, hino harmi, si wonaa hara on tigi takkindir ko ɗuytii kon e goɗɗun wano feƴƴiri non.

• Si tawii noonee ngawri ndin luutondirii wano wa si tawii mi wattitii kiloo teemedere bonundi e kiloo cappanɗe jeenay moƴƴundi, maa maaro si tawii mi wattitii kiloo teemedere e nenndi moƴƴundi ndin e kiloo teemedere e noogay nenndi jaasundi, e ko wonaa ɗiɗi ɗo’o ɗiɗi.

- Ko wano non wattitirgol non dagaaki, sabu ɗun ko ribaa non si wonaa wattude e huunde go’o wano feƴƴiri non.

• Si tawii mi wattitii kiloo teemedere ngawri e kiloo cappanɗe jeeɗiɗi maaro ?

- Hino dagoo wattitude ɗon e ɗon, ɓaawo ngawri ko noonee maaro ko noonee go’o, wonndude e maanditagol wonnde ngawri e mbahe ka ribaa ko noonee gooto, dagotaako wattitugol kiloo teemedere ngawri e piide misal e kiloo cappanɗe jowi mbahe kayri tun, wano tawiri tamaro on fow ko noonee gooto, ɓiraaɗan e kosan ko noonee gooto.

Noonee go’o hino ton hino wi’ee (ribaal ghard).

• Ko honɗun woni ɗun ?

- Ko woni ɗun ko yo ñawlotooɗo on sartin ɓeydugol e hoore ñamaande nden ka yoɓugol, wano si tawii o ñawlike mbuuɗi teemedere e sarti yo’o yoɓuɗi ɓaawo dummune wuluure e mbuuɗi teemedere ɗun ɗon kadi ko harminaa ɗun, hino harmani ɓe ɗiɗo non (ñawloowo e ñawleteeɗo on).

• Awa ribaa  ghard ko ñamaande pooɗaynde nafa, si tawii non ko ñamaande nde pooɗataa nafa ?

- Ñawlugol gomɗinɗo ko aldaa e pooɗugol nafa ɗun ko yiɗaa ɗun tentinaa ɗun wano mi wi’irnomaa ka aranun non, tentinii himmirɗo jogiiɗo haaju e maɓɓe fillaama e Nelaaɗo Allaahu on (s a w) :

من أقرض مؤمنا قرضا ينظر به ميسوره كان ماله في زكاة, وكان هو في صلاة من الملائكة حتى يؤديه

{Kala ñawluɗo gomɗinɗo ñamaande himo ndaarira ɗun hoyeende makko nden haray jawdi makko ndin hino e jakka, haray himo e nder julde malaa’ikaaɓe ɓen haa o yoɓa mo}.

Fillaama e Imaamu Abii Abdillaahi (a s):

مكتوب على باب الجنة الصدقة بعشرة والقرض بثمانية عشر

{Hino winndii ka dambugal aljanna mbarjaari sadaka ko moƴƴi sappo yoɓitirtee, mbarjaari ñamaa-nde ko moƴƴi sappo e jeetati yoɓitirtee}.

• Ɗun ɗon ko fii ñamaande haaniino on yewtii lan fii ñaawooje kafugol, mi anndii wonnde siɗɗo an on hino faalaa kafude ngeygu e goreejo makko on.

-  Kafugol hino dagii hakkude yimɓe ɗiɗo hellifaaɓe maruɓe hakkil suɓotooɓe hara wonaa karhaaɓe hara jawdi maɓɓe ndin wonaa haɗaaɓe e mayri sabu daytere.

Baaba en maaki ɗun ɓe ɓeyditi:

Fiɓugol huwwondiral kafu hino waawi wonude e banŋeesi buy, hino hen ko wi’etee (Sarikat izniyat) ɗun ɗon hino yowitii yo taw hoore maakiti kafugol ngol ko kafaa ɗun hakkunde maɓɓe kamɓe ɗiɗo sabu gooto e sabuuji jillondirgol ɗin wano kafugol, hino haanani gooto kala e kafuɓe ɓen ɗiɗo maa kafuɓe ɓen buy firtugol kafu ngun, wano non senndugol jawdi kafaandi ndin, si tawii ɗun lorrataa lorra tampinayka kafidaaɗo on. Si tawii gooto e maɓɓe firtii haray haananaa oya gollitirgol jawdi kafaandi ndin, tono on e loosugol ngol ɓe ɗiɗo non ɓe heɓay emmbere jawdi makko ndin, si tawii hiɓe fota tono on e loosugol ngol ɓe sennday, si tawii ɓe fotataa mo bee e maɓɓe ko emmbere jawdi mu’un ndin heɓata tono maa loosannde.

• Si tawii kafiduɓe ɗiɗo fottanii yo goɗɗo e maɓɓe ɓuru tono sabu tawde ko kanko ɓuri golle maa hara ko golle makko ɗen ɓuri maa ɓuri himmude golle kafidaaɗo makko on maa hara wonaa fii ɗun ?

- Fottugol ngol no selli hino huutoree.

• Si tawii jawdi bonii e juuɗe gooto e maɓɓe immorde e jawdi kafaandi ndin ?

- Kafidaaɗo e golle ɗen ko hoolaaɗo o yoɓataa ko loosi kon si wonaa hara welsindaare maa feƴƴintigol o wonndi.

• Hino ton kadi huuwondiral lollungal hakkunde yimɓe ɓen nanndungal e kafugol ko woni ɗun ko yo a jonnu jawdi ma’a ndin neɗɗo waawuɗo ngeygu fii yo’o njulorndi tono on wona hakkunde amen emmbere toɗɗaande wano feccere nden maa tataɓal ngal maa nayaɓal ngal ?

- Ngal ɗon gollondiral hino selli si tawii ɓe fottanii hara ko hellifaaɓe ɗiɗo joomiraaɓe hakkil suɓantooɓe hoore mu’un hara jooma mayri wonaa haɗaaɗo e jawdi makko ndin sabu (ñamaande), ko ɗun wi’etee (Mudaaraba).

• Golloowo on non ?

- Hino dagii nde tawata ko o haɗaaɗo e jawdi makko ndin sabu ñamaande, si tawii huuwwondiral ngal addaali gollitirgol jawdi ndi o haɗaa e mu’un ndin. Ɓaawo ɗun hino haanani gooto kala e jooma jawdi ndin e golloowo on firtugol ko ɓe fotti kon ko adii ɓe fuɗɗaade maa tuma ɓe fuɗɗii, ko adii tono heɓaade maa tuma tono heɓii, loosannde nden fawaaki golloowo on si wonaa hara o ɓurtin maa o hewsindi e jawdi ndin.

• Si tawii non jooma jawdi ndin fottii e golloowo on wonnde loosugol ngol fow ko e hoore golloowo on ?

- On ɗon sarti hino selli kono ka lannoode ko yo taw tono on fow kadi ko golloowo on jeyi hara wonaa kafidugol e jooma jawdi ndin.

• Si tawii non ɓe fotti wonnde yo loosannde nden wonu e hoore maɓɓe ɓe ɗiɗo non wano woniri ka tono non ?

- On sarti ɗon ko meere, ko goonga, si tawii o sartinanii golloowo on nde o yoɓirta feccere e loosannde nden maa nde fow immorde e jawdi makko laaɓundi haray sarti on hino selli hunnugol mo hino waɗɗii.

• Si tawii ɓe luutondirii emmbere geɓal golloowo, jooma jawdi ndin yewtii ko fanɗi , golloowo on yewtii ko ɗuuɗi, hara golloowo on alaa seedee ?

- Ko konngol jooma jawdi ndin jaɓetee ñaawoowo on ka sari’a jaɓay konngol makko ngol, si tawii yewtere nden hewtii e makko wonndude e wooloore jooma jawdi ndin ɓaawo ɗun wonaa lunndii ɗun ko feeñi.

• Ko honno ɗun lunndorta ko feeñi ?.

- Misal mu’un, si tawii jooma jawdi ndin wi’i ko fannɗi e tono ko ɗun woni geɓal golloowo on emmbere nde tawata golloowo waɗantaake ɗun ko ɓuri heewude kon. Wano gooto ender wuluure golloowo on wowlii ko ɗuuɗi wyeru emmbere anndaande nden .

• Si tawii wonnde golloowo on nodditike majjugol maakiti on, maa loosugol, maa ronkugol heɓagol tono, jooma jawdi ndin yeddii konngo makko ngon ?

- Ko konngol golloowo on ƴettetee tuma ɓe yahi ko ñaawoowo sari’a on fannii ɗun wonaa lunndiiɗun ko fdeeñi kon. Wano wasi tawii o wi’ii wonnde maakiti on majjirii tun majjirii sumugol hara jawle luttuɗe wonndunooɗe e makko ɗen.

• Si tawii jooma jawdi ndin nodditike wonnde golloowo on janfike maa welsindike e jawdi ndin ?

- Ko konngol golloowo on  ƴettetee-wano feƴƴiri non-ka ñaawooro sari’a on tuma o yiltitii e sarti feƴƴuɗo on.

• Tuma go’o goɗɗo halfinay goɗɗo go’o yo waɗammo golle ɗe o waɗaynoo ɗen kanko tigi, wano nde goɗɗo halfinta  goɗɗo ngo’o yo yeeyammo suudu makko ndun maa nokkuure makko nden maa ko nanndi e mu’un taw hara si ɗun hino mari sartiiji feere ?

- Eyyo, hino sartinaa e halfinaaɗo e halfinɗo nde tawat ɓe ɗiɗo non ko ɓe joomiraaɓe hakkil faandiiɓe waɗugol kaliifu on suɓaniiɓe hoore mu’un hara wonaa karhaaɓe e mu’un, wano tawiri hino sartinaa e halfinɗo on hellifeede si wonaa e nder ko paykun senndindirkun sellata immanagol.

• Enee taw hara si tawii konngol hertii ngol hino woodi wowletee ngol ?

- Wonaa non woniri, kala ko tinndini e konngol maa kuugal maa mbindin yonay, kaliifu on bonay si tawii halfinaaɗo on maa hanfinɗo on maayii.

• Tuma go’o goɗɗo luwinay galle makko ɗen maa suudu yeeyirdu makko ndun maa ko nanndi e majji kannji ɗiɗi, maa luwina hoore makko fii golle wano ño’ugol, maa mahugol maa dogingol oto e piyude misal ko hon ɗun woni ko sartinaa e luɓugol ɗon, ko honɗun woni ñaawooje mu’un ?

- Luɓugol ngol hino sellana jooma mu’un maa halfinaaɗo on maa hikkiiɗo e mu’un on.Hino sellana woɓɓe go’o, si tawii jooma mu’un maa halfinaaɗo on maa hikkiiɗo e mu’un on newnanii ɓe.

Hino sartinaa e luɓotooɗo e luɓoowo hellifeede, e jogaade hakkil e suɓagol, e tawde wonaa o haɗaaɗo e jawdi makko ndin sabu ɗaytere maa ñamaaande, hino sella luɓagol on ñawliiɗo tigi.

Hino sartinaa e ko  luɓetee kon wano nokkuure yo taw huunde happaande eɓɓaande, e yo luɓotooɗo on yi’unde maa o anndira sifagol e nde luɓoowo on waawata jonnude luɓiiɗo on, ko goonga henndagol luɓiiɗo on yonay e yo taw ko waaweteende nafitoreede ko luɓiiɗo on faalaa kon wonndude e heddagol nde e batte mayre, e yo taw ngol nafitorgol ɗon ko dagii ɗun, sellataa luɓugol nokkuure fii yeeyugol beere, ko wano non piiji harmuɗi luttuɗi ɗin.

• Enee luɓagol hino mari konngol hertii ngol ?

- Luɓagol maraa konngol hertii ngol, ko woni tun kala gollal tinndinngal e mu’un yonay, hino yona e piyude misal joopagol mboboojo joopannde faaminaynde luɓagol maa luɓugol, ngal luɓal ɗon hino sella.

- Si tawii goɗɗo luɓike suudu maa nokkuure jooma nokkuure nden sartinani mo nde kanko tigi o hoɗata e mayre hara wonaa goɗɗo go’o, maa kanko tigi o golla e mayre hara wonaa jonnugol nde goɗɗo go’o, e taw hara si tawii luɓiiɗo on hino waawi luɓude ɗun goɗɗo go’o ?

- Wonaa non woniri ɗun haananaa mo.

• Si tawii non luɓuɗo mo on sartiniraali sifa non ?

- On tuma luɓiiɗo on hino waawi luɓude goɗɗo go’o, e hoore sarti o luɓirtaande goɗɗo go’o ɓuri coggu ngu’o luɓiraa ngun, si wonaa hara taw o wattitike nde maa ko nanndi e mu’un, ɗun ɗo’o ko fii suudu e suudu yeeyirdu [ko wano non kadi ko wonaa kanji ɗiɗi immorde e piiji luɓeteeɗi ɗin gila e leydi remeteendi e mu’un ndin].

Baaba en an maaki ɗun ɓe ɓeyditi:

Luɓagol sellataa, si wonaa hara dummune ɗen ko happaaɗe, kala luɓuɗo nokkuure hino haani happude dummune ɗen, kala luɓuɗo suudu hino haani happude dummune ɗen ko wano non.

• Addanee lan misal e luɓal ngal dummune mu’un happaaka, hara ngal sellaa sabu ɗun ?

- Si tawii luɓuɗo on wi’ii luɓaaɗo on: (Mi luɓiima suudu an ndun fii yo’a yoɓan lewru bee mbuuɗi teemedere fannii hiɗa e nder ton) ngal ɗon luɓal sellaa.

Si tawii jooma nokkuure nden wi’ii : (Mi luɓiima nokkuure an nden fii nduu ɗo’o lewru yoɓaa mbuuɗi cappanɗe jowi, yere ko wonuɗaa e mayru ɓaawo ɗun woo ko e ngunɗon coggu). Haray luɓugol ngol e lewru aranuru ndun tun selli, ko lutti kon sellaa.

Ɗun ɗo’o ko si tawii gollondiral attiingal ngal ko e innde luɓagol, ɗun hino waawaa ñawndireede inɗe go’o, en alaa nokku ka yewten fii majje ɗo’o.

• Si tawii luɓuɗo suudu ndun maa nokkuure nden jonnii luɓiiɗo on?

- Haray hino waɗɗii luɓiiɗo on jonnugol njoddi ndin.

• Si tawii suudu ndun yanii e nder dummune luɓagol ngol hara hindu e juuɗe luɓiiɗo on.

- Si tawii luɓiiɗo on raɓɓinɗinaaki e jogitagol ndu o welsindaaki ɗun wona sabu yanugol ndu haray wonaa o lannditeteeɗo fii mu’un.

• Si tawii goɗɗo luɓike otowal goɗɗo e piyude misal ?

- Haray hino waɗɗii waɗugol keerol no ngal haanaa gollitireede non, ko fii yimɓe kaa ko fii dolle, kaa ko fii fow, ko wano e piiji luttuɗi ɗin hino waɗɗii toɗɗagol noonee nafa kan.

• Si tawii non o luɓike ngal fii ronndagol tebbeeli hirsaaɗi e laawol ngol wonaa laawol sari’a on fii yeeyugol ɗi ɓen dagimɓe ɗun ?

- Enee mi yeetaaki ma wonnde luɓagol nokkuure fii yeeyugol beere hino harmi [ɗun ɗo’o kadi ko sifa mu’un sellataa] ?.

• Si tawii neɗɗo halfinii goɗɗo yo ɗaɓɓammo gollooɓe e njoddi toɗɗaandi, halfinaaɗo on ƴettiriɓe njoddi jaasundi ko jooma mu’un toɗɗii kon ?

- Hino harmani halfinaaɗo on ƴettugol ko ɓeydii e mu’un kon, hino waɗɗii mo jonnitugol jooma jawdi ndin.

• Si tawii jooma suudu ƴettii wiccoowo (pentoowo) fii wiccugol suudu makko ndun e noonee sifaaji ɗi’o happani mo, o pentirii suudu ndun e noonee go’o.

- Haray pentoowo on hanndaa e njoddi few.

• Ko heddanii lan ko lanndagol fii (sarghafiiliyata) e (khulw) ?

Sarghafiiliyatu hino waɗa e nder nokkeeli heewuɗi ...Hino jeyaa e ɗin nde jooma jawdi ndin e luɓiiɗo on fottata e nder humugol luɓal ngal nde jooma jawdi ndin ƴettata seeɗa e mbuuɗi ɗin heddanoo luɓiiɗo on hagghee huutorgol nokkuure nden ɓaawo lanugol dummune luɓal ngal fii jawdi toɗɗaandi e nder hitaande maa ko fotata e njoddi wowtaandi e hitaande fii nokkuure e nder hitaande bee.

Si tawii ɓe fottii e hoore ɗun haray hino daganii luɓiiɗo on nde o heddotoo e nokkuure nden tuma dummune luɓagol ngol lanni o jonna jooma nokkuure nden jawdi ndi ɓe fotti fii mu’un ndin wano tawiri himo waawi liiƴanagol hagghee makko on ɗo’o fii goɗɗo go’o, o accana mo nokkuure nden e hoore jawdi ndi ɓe fottanta kamɓe ɗiɗo, e nder alhaaliiji ɗin ɗiɗi non newnugol jooma nokkuure nden sartinaaka ɓaawo nde o newnani luɓiiɗo on gila ka fuɗɗoode hagghee gollitirgol nokkuure nden nafitora nde ɓaawo dummune luɓal ngal lannii.

• Si tawii goɗɗo newldii goɗɗo huunde hara wonaa coggu fus enee ɗun hino marai sartiiji toɗɗaaɗi ka diina lislaamu ?

- Hino woodi, hino sartinaa nde tawata okkuɗo on ko hellifaaɗo faandiiɗo okkugol suɓiiɗo hara wonaa karhaa-ɗo wonaa haɗaaɗo e ko’o okki kon on tuma dokkal makko ngal hino sella gila e neldaari maa dokkal nawnuɗo mbaru (nawnaare mayde) ko ƴettetee e ngal dokkal ɗon ko gila ka tataɓal nattiri ley ko ɓuri ɗun ɗon sellii woo si tawii ronooɓe ɓen newnii.

Dokkal ko finnde hotonnjinude e (iijaab) okkugol e jaɓugol dokkal ngal, kala ko tinndinta e majji kannji ɗiɗi foti ko konngol maa ko kuugal yonay, wano tawiri hino hatonnjini e jaɓugol ko okkaa kon si tawii alaa e juuɗe makko.

• Si tawii ko okkaakaa kon alaa e juuɗe okkaaɗo on hara o henndaaki e juuɗe okkuɗo on ?

- Heddoto e juuɗe jooma mu’un arano on, haa okkaaɗo on henndoo e nder ngurndan okkuɗo on, on tuma wona e juuɗe makko.

• Ko honno goɗɗo henndorta suudu si tawii o okkaama ndun ?

Si tawii jooma suudu ndun ittii junngo makko e mayru o laɓɓinii ndu o waɗii ndu e juuɗe okkaaɗo ndu on haray jonnugol ngol timmii dokkal ngal sellii.

• Si tawii non okkuɗo on maa okkaaɗo on maayii ko adii o junnude maa o henndaade ?

- Haray dokkal ngal maa neldaari ndin bonii, on tuma huunde okkaande nden ko ronooɓe okkuɗo on jeyi.

• Tuma go’o goɗɗo taway goɗɗun maa jawdi majjundi hara o anndaa jooma mayiri hocca ndi ?

- Ɗo’o alhaaliiji buy hino woodi:

1-Yo taw maande alaa e jawdi hoccaandi ndin (maande nde o waawi siforde ɗun jooma mu’un fii yiitugol jooma mu’un) e nder on ɗon alhaali hoccuɗo on hino waawi ƴettande ndi hoore makko.

2-Nde tawata maande hino e jawdi hoccaandi ndin hara cokku mayre hewtaa Dirhamu gooto ka sari’a[1] e nder on alhaali ɗon waɗɗaaki hoccuɗo on ɗaɓɓitugol jooma m’un [o ƴettantaa ndi hoore makko kadi ko woni tun o ittanay ndi sadaka o jonna waasuɗo.

3-Nde tawata maande hino woodi e jawdi hoccaandi ndin hara coggu mayri on ko dirhamu maa ko ɓuri, e nder oo alhaali ɗo’o hino waɗɗii hoccuɗo on yeynitugol ɗaɓɓita jooma mayri e gila ka o hocci ndi ɗon haa timma hitaande, hino waɗɗii yo taw yeynitugol ngol ko nokkeeli ka yimɓe ɓen mooɓotoo ɗon wano ka luumo maa ka tummbondire e ka jamaaji e ko wonaa ton ka on tigi tanƴinii yi’ay jooma mu’un.

• Si tawii non o yi’aali jooma mu’un ?

- Si tawii hoccuɗo on yi’aali jooma mu’un hara ko ka Haramu Makka o hocci [o ittanay ndi sadaka e innde jooma mayri] si tawii non ko nokku go’o hoccuɗo on suɓoto hakkunde piiji ɗiɗi: Immaa o marana ndi jooma mayri on saa’i himo mari hagghee nafitorgol ndi mara lasili mayri on, maa o ittandi sadaka e innde jooma mayri [alanaa mo jeygol ndi e alhaaliiji ɗin fow].

• Si tawii ko hoccaa kon ko mbuuɗi ?

- Si tawii jooma majji waawii anndaade sabu yoga e piiji wano limoore majji on maa jamaanu mo ɗi hoccaa on maa nokku ka ɗi hoccaa ɗon haray yeynitirgol ɗi ɗun hino waɗɗii.

• Si tawii goɗɗo wi’ii ko kañun jeyidni ?

- Si tawii anndaama ko goonga makko haray hino waɗɗii jonnugol mo ɗi, si tawii o sifike tawii sifa on hino nanndi e goonga hoolaama wonnde ko goonga makko haray hino waɗɗii jonnugol mo.

• Hiɗon maakude ko si tawii hoolaare heɓike goongugol mo ngol, si tawii non en hoolaaki en sikkiti ?

- Sikkitagol ngol tun yonataa.

• Hari ɗun ɗo’o ko ñaawoore fii jawdi haccaandi ndi en anndaa jooma mu’un, si tawii non goɗɗo jattii jawdi maa piiji goɗɗo e hoore doole e tooñugol mo?

- Jattugol hino jeyaa e junuubuuji mawɗi harminaaɗi, jattuɗo ko letteteeɗo ñannde darngal lette sattuɗe, fillaa-ma e Nelaaɗo meeɗen Muhammadu (s a w):

من غصب شبرا من الأرض طوقه الله من سبع أرضين يوم القيامة  

{Kala jattuɗo cuɓal e leydi, Allaahu on ronndinoyay mo ñannde darngal leyɗe ɗen jeeɗiɗi non}.

Hino fawii jattuɗo jonnitugol ko’o jatti kon jooma mu’un foti ko suudu woni ko jattaa kon foti mbuuɗi foti ko piiji go’o ko wonaa ɗun.

• Si tawii o jonnitii suudu ndu’o jatti ndun haray o sortii daande makko nden ?

- Haray o sottaali, hino waɗɗii mo yoɓugol emmbere njoddi luɓagol ndun suudu kadi.

• Hay si tawii jattuɗo on hoɗaali e suudu ndu o jatti ndun ?

- O yoɓay njoddi maryu on hay si tawii o hoɗaali e nder mayru e ɗen dummune ɗon, sabu o haɗii mo nafitor-gol nafa jawdi makko ndin, hino wa’i wa si o yeebii ndi, o yoɓandi.

• Si tawii neɗɗo jattii leydi o tutii e mayri o remii e mayri ?

- Hino fawii jattuɗo on ɓorugol ko’o tuti kon itta ko o remi kon kisan wonndede e coggu gollirɗo sifa ndin leydi, hay si tawii ɓorugol ko tutaa kon itta ko remaa kon addii ɗuytugol ghiima leydi ndin haray hino waɗɗii jattuɗo on yoɓugol ko ɗuytii kon, ɗun ɗo’o fow ko si tawii jooma leydi ndin yarlaaki heddagol remuru ndun ka nder leydi nii tun, maa e hoore njoddi si wonaa ɗun waɗɗaaki e jattuɗo on ittugol hay hino daganii mo accugol ɗon e laawol ngol tawata jooma leydi ndin hino yarlii.

• Si tawii non ko jattaa kon loosii fewndo jattugol ngol hara wonaa e hoore tewaare?

- Haray hino waɗɗii mo jonnitugol jooma mu’un yeru mu’un e naafaaji mu’un loosuɗi ɗin.

• Ko honno o jonnitirta mo yeru mu’un ?

- Ko jattaa ko noonee ɗiɗi:

1-Ghiima yankeejo: Ko ɗun woni heɓugol sifa mu’un tigi ɗuuɗaa e nder sifaaji ɗin luutondirɗi sabu luutondi-rgol faaleeji ɗin wano nagge maa dammi..sifa oo ɗo’o noonee jattuɗo on jonnitay mo coggu mu’un ngun ñannde majji.

Yeru yankeeko: ko ɗun woni ko nanndi e mu’un hino heewi buy ka nder sifaaji wano ngawri e mbahe hino waɗɗii jattuɗo on yoɓitugol sifa mu’un tati nde tawata ko jattaa kon e ko yoɓitaa kon seedaa e nder banŋeeji ɗin fow, ngawri bonundi yonataa-e piyude misal-lonto moƴƴundi.

Si tawii goɗɗo jattii jattuɗo arano on, ɓaawo ɗun ko jattaa kon majjii ?

- Hino woodani jooma mu’un lannditagol mo’o faalaa woo e jattuɓe ɓen lonto mu’un maa coggu mu’un foti ko jattuɗo arano on foti ka jattuɗo ɗiɗaɓo on, kono si tawii jooma mu’un ƴantii jattuɗo arano on, haray hino woodani mo lanndagol ko o lorri jooma mu’un kon, kono jattuɗo ɗiɗaɓo on lanndotaako arano on.

• Si tawii jooma jawdi ndin anndii wonnde jawdi makko jattaandi ndin hino e juuɗe jattuɗo on ?

- Hino woodani mo jattugol e juuɗe jattuɗo mo on hay si tawii ko e hoore doole, baaba en an maaki ɗun ɓe ɓeyditi:

Si tawii o henndike jawdi jattuɗo on, hino daganii mo ƴettugol ndi lonto jawdi makko jattaandi ndin hay si tawii hindi fota e jawdi makko ndin coggu.

• Si tawii non jawdi jattuɗo on hino ɓuri ɗuuɗude jawdi jattaandi ndin ?

- Hino daganii jooma jawdi jattaandi ndin ƴettugol emmbere jawdi makko jattaandi ndin o tottira ɗun hagghee makko on.

• Ko adii en timminnde yewtere me’en nden hannde miɗo faalaa lanndagol on lanndal himmugal lan ?

- Miɗo heɗimaa.

• Heewii ko mi yi’ata hiɗon itta sadaka.

- Ko goonga, kono ko honno yiiruɗaami miɗo ittude sadaka, min fewndo mi ittata sadaka mi etoto hara hay e gooto yi’aali lan, ɗulle ko woni sabu ɗun si tawii a ittii sadaka yiɗaaɗo on e hoore gunndoo ko ɗun ɓuri moƴƴude ittugol mo e kene peɗɗan yeeso yimɓe ɓen, hari Imaamu ma’a on Alii Ibnul Hussaynu (a s) hino wi’aynoo: الصدقة السر تطفيء غضب الربّ  {Ittugol sadaka e hoore gunndoo ɗun ñifay tikkere jooma nden}.

• Enee hara goɗɗun hino sartinaa e nder sadaka?

- Hino sartinaa e sadaka faandagol ɓattorgol Allaahu seniiɗo on.

• Enee sadaka on hino mari saa’i happaaɗo ?

- Alaa... kono hino yiɗaa ittugol mo bimbi subaka, sabu ittugol mo bimbi subaka duñay bone ngal ñallal ɗon hino yiɗaa ittugol mo ka arannde jemma anndu ittugol mo ka arannde jemma ɗun ɗon kadi duñay bone jemma on.

Mu’ulaa bun Khaniis wi’i: {Abuu Abdullaahi (a s) yaltiino e nder jemmaare niɓɓitunde himo faalaa yahude ka banii Sa’aada mi jokkiti mo e jaka ko goɗɗun yaniri mo, o wi’i: Bismillaahi, yaa an Allaahu jonnitu men ko majjani men kon, o wi’i: Mi ari mi tawi mo, mi salmini mo, o wi’i : ko an woni Mu’laa ? Mi wi’i: Ko min woni Muula’a, yo Allaahu waɗan sottoowo ma, o wi’immi: ɗaɓɓitir junngo ma’a ngon kala ko yi’uɗaa jonnaa mi, o wi’i: e jaka yoo ko bireedi lanciiɗe, mi woni e jonnugol mo, e jaka yoo e hino booto hun bireedi, mi wi’i : Accu mi ronndano maa, o wi’i: accu, ko min ɓuri ahnndude ronndagol ngol, kono yaaden, men ari Zillatu Banii sa’aada e tun men tawi yimɓe ɗaaniiɓe o woni e taƴugol huntere bireedi maa kunte ɗiɗi o waɗa ka ley conci gooto kala e maɓɓe, ɓaawo ɗun men yahi, mi wi’i: Ɓe’e hino anndi goonga ? Si tawno hiɓe anndunoo en fonnirayno ɓe  Pellet Allaahu on tagaali huunde si wonaa hara himo mari maroowo mo hino mara ɗun, si wonaa sadaka ɗun ɗon ko Allaahu on tigi jaɓata, hari baaba en an si ɓe ittii sadaka ɓe waɗay ɗun e juuɗe torotooɗo on ɓaawo ɗun ɓe jetta e juuɗe makko ɓe lunnoo ɓaawo ɗun ɓe jonnita torotooɗo on ko woni ɗun ko wonnde sadaka on hewtay e juuɗe Allaahu ko adii hewtude e juuɗe torotooɗo on}.

   • Mi waawii faamude e nder o’o ghissa wonnde sadaka hino mari ɓural mawngal.

- Ko goonga fillayeeji ɗin lollii e rerɗingol fii mu’un.

Arii  e fillayeeji ɗin wonnde sadaka ko lekki nawnuɗo, himo duña masiibo hara ngo hoddiraama, sadaka hino ɗaɓɓiree jippagol arsike, himo ɓeyda e jawdi, o dannday mayde bonnde e nawnaare haa o linti dammbuɗe cappanɗe jeego’o bonuɗe ɗe  o uddata.

Ɗun ɗo’o fow ko ɓural sadaka, kono yanñangol ɓeynguure nden hino ɓuri moƴƴude idii ittugol sadaka jonna woɓɓe go’o. Ko wano non kadi jonnugol sadaka hatonnjinuɗo ɓattiiɗo hino ɓuri jonngugol sadaka goɗɗo go’o ko ɓuri ɗun moƴƴude ko jonnugol sadaka on siɗɗo lunndiiɗo.

• E siɗɗo lunndiiɗo ?

- E siɗɗo lunndiiɗo.

Ko ɓuri moƴƴude sadaka ko ñamaande. Ko goonga ko ɓuri moƴƴude e sadaka ko ñamaale ɗen wano feƴƴiri e eggugol fillayee on non.