په ‏يامنيٌر ( په‏روه‏ردگار )


  

باوه‏رٍ به خوداى گه‏وره‏

 

    له سه‏رده‏ميٌكى زووه‏وه، پيٌش هه‏زاران سالٌ مروٌث گه‏يشتوٌته باوه‏رٍ هيٌنان به خوداى گه‏وره‏و په‏رستويه‏تى و دلٌسوٌزى بووه‏و هه‏ستى به‏و په‏يوه‏ندى‏يه به هيٌزه كردووه كه به خوداى ده‏به‏ستيٌته‏وه، پيٌش ئه‏وه‏ى به هه‏ر قوٌناغيٌك له قوٌناغه‏كانى فيكرى فه‏لسه‏فى، يا خود قوٌناغى تيٌگه‏يشتنى ته‏واو بگات بوٌ ريٌبازه‏كانى به‏لٌگه هيٌنانه‏وه.

    ئه‏و باوه‏رٍهيٌنانه به خودا نه له دايك بووى دژايه‏تى چينايه‏تى بووه، نه دروستكه‏رى سوودخوٌره زوٌرداره‏كان بووه بوٌ ئامانجه‏كانيان دايان رشتبىٌ، هه‏روه‏ها نه ده‏ستكردى به‏شخوراوه زورٌ ليٌكراوه‏كانه بوٌ ئاسووده‏يى خوٌيان به‏دى‏يان هيٌنابىٌ، چونكه ئه‏و باوه‏رٍه له ميٌژووى ئاده‏ميزاد دا به پيٌش هه‏موو دژه بوٌچوونيٌكى له‏م جوٌرانه كه‏وتووه.

    وه ئه‏و باوه‏رٍه له دايك بووى هه‏ست كردن به ترس و توٌقان له كاره‏ساته‏كانى سروشت و دژه ره‏فتاره‏كانى نه‏بووه، وه ئه‏گه‏ر ئايين له دايك بووى ترس و له ئه‏نجامى توٌقاندن بووايه، ئه‏وساته به دريٌژايى ميٌژوو ئه‏و كه‏سانه‏ى زوٌر ترسنوٌكن و زوو راده‏چلٌه‏كن، ئيماندارترين كه‏س ده‏بوون، كه‏چى له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏شدا ئه‏وانه‏ى له ديٌرينه‏وه مه‏شخه‏لٌى ئايينيان هه‏لٌگرتووه، خوٌرٍاگرترين و به هيٌزترين كه‏س بووينه.

    به‏لٌكو ئه‏و باوه‏رٍه ويژدانيٌكى بته‏و و بوٌچوونيٌكى ره‏سه‏نى مروٌثه خوٌ به‏ستانه‏وه به به‏ديهيٌنه‏ره‏كه‏ى ده‏رده‏برٍىٌ كه مروٌث له فيتره‏تيه‏وه هه‏ستى به په‏يوه‏ندى له‏گه‏لٌ په‏روه‏ردگارى و دونيايه‏كه‏ى كردووه. وه له‏م دوايى‏يه‏دا مروٌث خوٌى به فه‏يله‏سوف زانى و له‏و هه‏لٌويٌسته را ره‏فتارى ده‏كردو له‏و شتانه‏ى كه له دونيا بووندا له ده‏وره‏ى هه‏بوون هه‏ندىٌ بوٌچوونى گشتى هه‏لٌينجا وه‏ك: بوون و نه‏بوون، بوون و گونجاو و گوٌرٍان، يه‏كانه‏يى و زوٌرى، ئاويٌته‏و ساكار، به‏ش و هه‏مه‏گى، پيٌشكه‏وتن و دواكه‏وتن، عيلله‏ت و مه‏علول.

    جا به زوٌرى رووى كرده به‏كارهيٌنانى ئه‏و بوٌچوونانه‏و به ريٌبازه‏كانى توٌژينه‏وه‏ى فه‏لسه‏فى دروستى ده‏كردن و له بوارى به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه جىٌ‏به‏جىٌ‏ى ده‏كردن، به شيٌوه‏يه‏ك يارمه‏تى باوه‏رٍهيٌنانى ره‏سه‏ن به خوداى گه‏وره بدات.

    كاتىٌ تاقى كردنه‏وه له‏سه‏ر ئاستى توٌژينه‏وه‏ى زانستى وه‏كو ئاميٌريٌكى زانيارى به ديار كه‏وت، ئه‏نديٌشمه‏ندان هه‏ستيان كرد كه ئه‏و بوٌچوونه گشتيانه بوٌ زانينى نهيٌنيه‏كانى دونياو دوٌزينه‏وه‏ى ياسايه‏كانى له بوارى سروشتيدا، به ته‏نها به‏س نيه‏و باوه‏رٍيان‏هيٌنا كه هه‏ست پىٌ‏كردن و تىٌ‏بينى زانستيانه، بوٌ توٌژينه‏وه له‏و نهيٌنى و ياسايانه دوو بنه‏ماى بنه‏رٍه‏تين و له‏ويٌوه ده‏توانرىٌ ده‏ست پىٌ بكرىٌ.

    جا به شيٌوه‏يه‏كى گشتى ئه‏و لايه‏نى هه‏ست پىٌ كردنى توٌژينه‏وه‏يى‏يه بوٌ پيٌش خستن و فراوان كردنى زانيينى ئاده‏ميزاد له‏باره‏ى دونيا بوون تا راده‏يه‏كى زوٌر سوودبه‏خش بوو.

    ئه‏م لايه‏نه‏ش له ده‏ست پيٌكردنى ريٌبازه‏كه‏يدا دووپاتى كرده‏وه كه هه‏ست پىٌ‏كردن و تاقى كردنه‏وه دوو ئاميٌرن له‏و ئاميٌرانه‏ى پيٌويسته بوٌ عه‏قلٌ و زانيارى ئاده‏ميزاد به‏كاريان بهيٌنىٌ به مه‏به‏ستى دوٌزينه‏وه‏ى نهيٌنيه‏كانى دونيا بوون و رژيٌمه هه‏مه لايه‏نه‏كه‏ى كه له ده‏وره‏ى مروٌثدان. جا له جياتى ئه‏وه‏ى ئه‏نديشمه‏نديٌكى ئه‏غريقى وه‏كو ئه‏رستوٌ له ژووره‏هيٌمنه داخراوه‏كه‏يدا دابنيشىٌ و بير له جوٌرى په‏يوه‏ندى نيٌوان بزووتنه‏وه‏ى ته‏نيٌك له هه‏وادا له شويٌنيٌكه‏وه بوٌ شويٌنيٌكى تر و ئه‏و هيٌزه‏ى ده‏ى‏بزويٌنىٌ، بكاته‏وه‏و برٍيار بدات كه هه‏ر ته‏نيٌكى جووله‏دار به كوٌتايى هاتنى هيٌزى بزويٌنه‏ر يه‏كسه‏ر له جووله ده‏وه‏ستيٌت و له جياتى ئه‏وه‏ى گالٌيلٌو ده‏ست بكات به تاقى كردنه‏وه‏كانى و تىٌ‏بينيه‏كانى له‏سه‏ر ته‏نه‏جووله‏داره‏كان پياده بكات بوٌ ئه‏وه‏ى په‏يوه‏ندى‏يه‏كى له جوٌريٌكى تر به ئه‏نجام بهيٌنيٌت كه ده‏لٌىٌ:

    (ان الجسم اذا تعرض لقوة تحركه فلن يكف عن الحركة حتى اذا انتهت تلك القوة، الى ان يتعرض الى قوة توقفه) - واته هه‏ر ته‏نيٌك ئه‏گه‏ر تووشى هيٌزيٌكى بزويٌنه‏ر هات به كوٌتايى هاتنى هيٌزه‏كه له جووله ناوه‏ستىٌ، هه‏تا تووشى هيٌزيٌكى وه‏ستيٌنه‏ر نه‏بيٌت.

    وه ئه‏و ره‏وتى هه‏ست پيٌكردنه هانده‏ريٌكه بوٌ ئه‏وانه‏ى له كيٌشه‏كانى سروشت و ياساى ديارده‏كانى دونيا بوون ده‏تويٌژنه‏وه‏و بوٌ گه‏يشتن به ئامانجه‏كانيان له ريٌگاى دوو قوٌناغه‏وه:

    يه‏كه‏م: قوٌناغى هه‏ست پىٌ‏كردن و تاقى كردنه‏وه و كوٌكردنه‏وه‏ى ده‏ست كه‏وته‏كانيان.

    دووه‏م: قوٌناغى ئاوه‏زى (عه‏قلٌى) كه ئه‏ويش قوٌناغى به ئه‏نجام هيٌنان و ريٌكخستنه له نيٌوان ئه‏و ده‏ست كه‏وتانه بوٌ ئه‏وه‏ى ته‏فسيريٌكى گشتى شياوى لىٌ ده‏ربچىٌ، وه نه‏بىٌ ره‏وتى هه‏ست پيٌكردن له رووداويٌكى زانستيه‏يه‏وه‏و هه‏ولٌدانى له لايه‏ن زانايانه‏وه ماناى ده‏ست هه‏لٌگرتن له عه‏قلٌ بگه‏يه‏نىٌ، وه هيچ زانايه‏ك له زانايه‏كانى سروشت نه‏يتوانيوه نهيٌنيه‏ك له نهيٌنيه‏كانى دونيا بوون، يا خود ياساييٌك له ياساكانى سروشت، له ريٌگاى هه‏ست پىٌ‏كردن و تاقى كردنه‏وه بدوٌزيٌته‏وه، وه ته‏نها به عه‏قلٌ به‏م ئامانجه گه‏يشتووه، جا له قوٌناغى يه‏كه‏مدا ئه‏و تىٌ‏بينيانه‏ى كه تاقى كردنه‏وه‏و تىٌ‏بينى‏يه‏كانى پىٌ‏ى ده‏به‏خشى كوٌده‏كرده‏وه‏و پاشان له قوٌناغى دووه‏مدا بوٌ ئه‏وه‏ى بگاته ئه‏نجام به عه‏قلٌه‏كه‏ى له نيٌوانياندا به‏راوردى ده‏كرد، وه به هيچ سه‏ركه‏وتنيٌكى زانستيمان نه‏زانيوه كه له قوٌناغى يه‏كه‏مدا ته‏واو بووبىٌ و ده‏ستى له قوٌناغى دووه‏م هه‏لٌگرتبىٌ و له‏سه‏ر ئه‏م شيٌوه‏يه به هه‏ردوو قوٌناغ تىٌ‏په‏رٍ نه‏بووبىٌ، چونكه كيٌشه‏كانى قوٌناغى يه‏كه‏م شتيٌكى هه‏ست پيٌكراون، وه كيٌشه‏كانى قوٌناغى دووه‏م شتى وه‏ده‏ست هيٌنه‏رو به‏لٌگه‏دارن و عه‏قلٌ پيٌى ده‏زانىٌ و راسته‏وخوٌ ناكه‏ويٌته ژيٌر هه‏ست پيٌكردنه‏وه، بوٌ نمونه له ياساى كيٌشدا (جاذبيه)، نيوتن راسته‏وخوٌ هه‏ستى به هيٌزى راكيٌشه‏ر له نيٌوان دوو ته‏ندا نه‏كردو نه‏يزانى كه ته‏ناسبه‏كه‏ى له‏گه‏لٌ چوار جاى دوورى نيٌوان چه‏قه‏كانيان پيٌچه‏وانه‏يى ده‏بىٌ، وه له‏گه‏لٌ ئه‏نجامى ليٌكدانى قه‏واره‏ى هه‏ردوو ته‏نه‏كه ته‏ردى ده‏بىٌ. به‏لاٌم هه‏ستى كرد ئه‏گه‏ر به‏رديٌك به‏ربيٌته‏وه ده‏كه‏ويٌته سه‏ر زه‏وى، وه هه‏ستى به سوورٍانه‏وه‏ى مانگ له ده‏ره‏ى زه‏ويداو، وه به سوورٍانه‏وه‏ى ئه‏ستيٌره‏كان به ده‏وره‏ى خوٌردا كردو له هه‏موويان پيٌكه‏وه ده‏ستى به بيركردنه‏وه كرد و به به‏رده‏وامى هه‏ولٌى ده‏دا بوٌ ئه‏وه‏ى ته‏فسيريٌكى گشتى بوٌ هه‏مووان بدوزيٌته‏وه، سوود و يارمه‏تى له بيردوٌزه‏كانى گاليلوٌ له‏باره‏ى خيٌرايى‏يه‏كانى ئه‏و ته‏نانه‏ى له شويٌنه به‏رزه‏كانه‏وه سه‏ره‏و ليٌژ ده‏بنه‏وه‏و ده‏كه‏ونه سه‏ر زه‏وى وه‏رده‏گرت، هه‏روه‏ها سوودى له ياساكانى كابلٌه‏ر كه له‏باره‏ى بزووتنه‏وه‏ى ئه‏ستيٌره‏كان ده‏دويٌن وه‏رده‏گرت، كه له يه‏كيٌكيان ده‏لٌىٌ:

    «دوو جاى كاتى پيٌويست بوٌ سوورٍانه‏وه‏ى هه‏ر ئه‏ستيٌره‏يه‏ك به ده‏وره‏ى خوٌردا گونجاو ده‏بيٌت له‏گه‏لٌ سىٌ جاى دوورى ئه‏و ئه‏ستيٌره‏يه له خوٌر. له‏به‏ر هه‏موو ئه‏و روٌشناييانه نيوتن ياساى كيٌشى دوٌزيه‏وه، گريمانه‏ى كرد كه هيٌزى راكيٌشه‏ر له نيٌوان دوو كوٌمه‏لٌه، به پيٌى قه‏واره‏ى كوٌمه‏لٌه‏كه‏و پله‏ى دوورى له يه‏كتر، ده‏گوٌرٍىٌ... جا ليٌره‏دا ئه‏م لايه‏نى هه‏ست پيٌكردن‏و تاقى كردنه‏وه‏يه له توٌژينه‏وه‏كاندا ده‏رباره‏ى ره‏زه‏نى دونيا بوون به هوٌى ئه‏وه‏ى چه‏ندين جوٌره بوٌچوون و ماناى دروستى ريٌك و پيٌك ده‏دوٌزيٌته‏وه كه ئاماژه بوٌ دروستكه‏ريٌكى زانا ده‏كه‏ن، ده‏يتوانى پشتگيريه‏كى نوىٌ بوٌ باوه‏رٍ هيٌنان به خوداى گه‏وره پيٌشكه‏ش بكات، به‏لاٌم زانا سروشتيه‏كان به سيفه‏تى ئه‏وه‏ى زاناى سروشتين، خوٌيان له روون كردنه‏وه‏ى ئه‏م كيٌشه‏يه لاده‏داو كه به پيٌى دابه‏ش كردنى په‏يرٍه‏وكراو بوٌ مه‏سه‏له‏كانى زانيارى و كيٌشه‏كانى ئاده‏ميزاد هيٌشتان وه‏كو كيٌشه‏يه‏كى فه‏لسه‏فى مابووه‏وه. به‏لاٌم هيٌنده‏ى پىٌ نه‏چوو له‏سه‏ر ئاستى فه‏لسه‏فى و له ده‏ره‏وه‏ى چوارچيوه‏ى زانستدا هه‏ندىٌ لايه‏نگيرى فه‏لسه‏فى و مه‏نتقى سه‏رى هه‏لٌداو دامه‏زرا، هه‏ولٌى ده‏دا ره‏وتى هه‏ست پيٌكردن بخاته قه‏واره‏ى به فه‏لسه‏فه‏و مه‏نتق كردن‏و راى‏گه‏ياند كه «ان الوسيلة الوحيدة للمعرفه هوالحس، و حيث ينتهى الحس، تنتهى معرفة الانسان، فكل ما لايكون محسوساً، لايمكن تسليط التجربة عليه بشكل واخر فلا يملك الانسان وسيلة لاثباته» - واته: هه‏ست پيٌكردن تاكه ريٌگاى زانينه، له هه‏ر كوىٌ هه‏ست پيٌكردن كوٌتايى پىٌ هات، زانينى مروٌث كوٌتايى پىٌ ديٌت، هه‏ر شتيٌك هه‏ستى پىٌ نه‏كرىٌ‏و نه‏توانرىٌ تاقى كردنه‏وه‏ى له‏سه‏ر بكرىٌ، به هه‏ر شيٌوه‏يه‏ك بىٌ، مروٌث هيچ ريٌگايه‏كى بوٌ سه‏لٌماندنى نيه. به‏م جوٌره‏و له‏به‏ر ئه‏وه‏ى يه‏زدانى مه‏زن شتيٌكى هه‏ست پيٌكراو نيه‏و ديتنى له توانا دا نيه‏و هه‏ست به هه‏بوونى ناكرىٌ، كه‏واته هيچ ريٌگايه‏ك بوٌ سه‏لٌماندنى نيه، بوٌيه ئه‏م لايه‏نه‏ى هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه‏يان بوٌ ليٌدانى بيروٌكه‏ى باوه‏رٍهيٌنان به خوداى گه‏وره به‏كارهيٌناو ئه‏م به‏كارهيٌنانه‏ش له‏سه‏ر ده‏ستى ئه‏و زانايانه نه‏بوو، كه لايه‏نى تاقيگه‏ريان به‏سه‏ركه‏وتوويى به‏كارهيٌناوه، به‏لٌكو له‏سه‏ر ده‏ستى كوٌمه‏لٌيٌك له فه‏يله‏سوفانى هه‏لٌگرى نه‏زعاتى فه‏لسه‏فى و مه‏نتقى كه ئه‏و لايه‏نه‏ى هه‏ست پيٌكردنيان به شيٌوه‏يه‏كى فه‏لسه‏فى يان مه‏نتقى هه‏لٌه مانا ليٌك دابووه‏وه بوٌ ليٌدانى ئه‏و بيروٌكه‏يه به‏كار هيٌنرا.

    جا ئه‏و نه‏زعه توندرٍه‏وانه به‏ره به‏ره كه‏وتنه دژايه‏تى كردنى يه‏كترى، هه‏روه‏ها ئه‏و نه‏زعاتانه له رووى فه‏لسه‏فيه‏وه ديتيان هيچ چاره‏يان نيه، ده‏بىٌ ئه‏م واقيعه بابه‏تيه ره‏ت كه‏نه‏وه. به ماناى ئه‏و دونيا بوونه‏ى تيايدا ده‏ژين، به‏وه‏ى ده‏يگريٌته‏وه خوٌشى هه‏ر هه‏مووى ره‏ت بكه‏نه‏وه له‏به‏ر ئه‏وه‏ى ئيٌمه ته‏نها هه‏ستمان هه‏يه، هه‏ستيش ته‏نها شته‏كانمان پىٌ ده‏ناسيٌنىٌ، وه‏كو هه‏ستى پىٌ ده‏كه‏ين و ده‏ى‏بينين، نه‏ك وه‏كو ئه‏وه‏ى كه بوونى هه‏يه، بوٌيه كاتىٌ هه‏ست به شتيٌك ده‏كه‏ين ده‏توانين بوونه‏كه‏ى له هه‏ستماندا دووپات بكه‏ينه‏وه، به‏لاٌم بوونى ئه‏و شته به شيٌوه‏يه‏كى سه‏ر به خوٌو بابه‏تى و له‏سه‏ره‏وه‏ى هه‏ست پيٌكردنمان و له ده‏ره‏وه‏ى چوارچيٌوه‏ى هوٌشياريمان بيٌت، ئه‏وا هيچ ريٌگايه‏ك بوٌ سه‏لٌماندنى هه‏بوونيه‏كه‏ى نيه. كاتىٌ مانگ له ئاسمان ده‏بينيت، ده‏توانى ئه‏و ساته هه‏ستى پىٌ بكه‏يت و دووپاتى بكه‏يته‏وه كه مانگت ديتوه، به‏لاٌم ئايا له راستيدا مانگ له ئاسماندا هه‏يه؟ وه ئايا پيٌش ئه‏وه‏ى چاوت بكه‏يته‏وه و بيبينى، بوونى هه‏بووه؟

    ليٌره ئه‏وه ئه‏و شته‏يه كه خاوه‏نى ئه‏و نه‏زعاتانه هه‏ستيان كرد به خوٌشيان، ناتوانن به ته‏واوى بيسه‏لٌميٌنن و دووپاتى بكه‏نه‏وه، وه‏كو ئه‏و پياوه خيٌله‏ى هه‏ندىٌ شت ده‏بينيٌت كه بوونى هه‏ر نيه، جا ئه‏و پياوه ديتنى شته‏كان دووپات ده‏كاته‏وه، به‏لاٌم له راستيدا ناتوانىٌ بوونى ئه‏و شتانه دووپات بكاته‏وه، به‏م جوٌره و سه‏ره‏نجام ئه‏و نه‏زعه هه‏ست پيٌكردنه فه‏لسه‏فيه خودى هه‏ست پيٌكردنيان وه‏كو هوٌيه‏كى فيٌركردن و زانين له‏ناو برد، وه له باتى ئه‏وه‏ى خوٌى ببىٌ به هوٌيه‏كى ريٌنماى كردن، بووه سنورى كوٌتايى‏يه‏كه‏ى، به‏م شيٌوه‏يه زانينى هه‏ست پيٌكردن، گه‏رٍايه‏وه‏و ته‏نها وه‏ك ديارده‏يه‏ك له هوٌش و هه‏ستمان، هيچ بوونيٌكى سه‏ربه‏خوٌى نه‏بىٌ، مايه‏وه. وه به لايه‏نى مه‏نتقيه‏وه نه‏زعه‏ى هه‏ست پيٌكردن له توندترين ره‏وت له ره‏وته‏كانى رووى كرده ئه‏وباره‏ى كه ده‏لٌىٌ: «بأن كل جملة لا يمكن التاكد من صدق مدلولها أو كذبه بالحس والتجربة فهى كلام فارغ من المعنى» - واته: هه‏ر رسته‏يه‏ك نه‏توانرىٌ راستى بوٌچوونه‏كه‏ى يان ناراستيه‏كه‏ى به هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه دووپات بكريٌته‏وه، ئه‏وه واتايه‏كى بىٌ ماناو بوٌشه.

    هه‏روه‏كو پيته‏كانى ريٌزمان په‏رتو بلاٌون، به بىٌ هيچ ماناو ريٌنماييه‏ك ده‏گوتريٌته‏وه، به‏لاٌم ئه‏و رسته‏يه‏ى ده‏توانرىٌ راستى مه‏به‏سته‏كه‏ى يان دروٌيه‏كه‏ى دووپات بكريٌته‏وه، ئه‏وه‏يان واتايه‏كى مانابه‏خشه، وه ئه‏گه‏ر هه‏ست پيٌكردن توانى مه‏به‏ستى رسته‏كه له‏گه‏لٌ واقيعدا رابهيٌنىٌ، ئه‏وه ئه‏و كاته رسته‏يه‏كى راستبيٌژه، خوٌ ئه‏گه‏ر به پيٌچه‏وانه‏ى ئه‏م مه‏به‏سته بوو، ئه‏وا رسته‏يه‏كى دروٌزنه، وه ئه‏گه‏ر گوتت له زستانا باران له ئاسمان ديٌته خواره‏وه، ئه‏وه رسته‏يه‏كى پرٍ ماناو راستگوٌ مه‏به‏سته، به‏لاٌم ئه‏گه‏ر گوتت له هاوينا باران ده‏بارىٌ، ئه‏وه رسته‏يه‏كه مانا ده‏به‏خشىٌ، به‏لاٌم له رووى مه‏به‏سته‏وه راستى ناگه‏يه‏نىٌ وه ئه‏گه‏ر گوتت له شه‏وى قه‏در دا (ليلة القدر) شتيٌك ديٌته خوارىٌ كه ناتوانرىٌ ببينرىٌ و هه‏ستى پىٌ بكرىٌ، ئه‏و رسته‏يه ئه‏گه‏ر راست بىٌ يان دروٌ بىٌ له‏به‏ر ئه‏وه‏ى ناتوانرىٌ به هه‏ست پيٌكردن و تاقى‏كردنه‏وه راستى مه‏به‏ست و دروٌكه‏ى دووپات بكه‏يته‏وه، كه‏واته ئه‏وه رسته‏يه‏كى بىٌ مانايه، به ته‏واوه‏تى وه‏كو ئه‏وه‏ى بلٌيٌى: «له شه‏وى قه‏در دا ديٌز[1] ديٌته خواره‏وه». ليٌره‏دا چوٌن ئه‏م رسته‏يه بىٌ مانايه، به هه‏مان شيٌوه رسته‏كه‏ى تريش بىٌ مانايه. له‏سه‏ر ئه‏م بنچينه‏يه دا ئه‏گه‏ر گوتت خودا هه‏يه، هه‏روه‏كو بلٌيٌى ديٌز هه‏يه، وايه، كه ئه‏وه‏يان رسته‏يه‏كى بىٌ مانايه. هه‏روه‏ها ئه‏وه‏ى تريشيان بىٌ مانايه، چونكه ناتوانرىٌ به هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه بزانين يه‏زدان بوونى هه‏يه.

    ئه‏و نه‏زعه مه‏نتقيه‏ش له‏به‏ر ئه‏وه‏ى به‏م جوٌره ده‏دوىٌ، رووبه‏رووى دژايه‏تى ناوه‏خوٌى ده‏بيٌته‏وه، هه‏ر خودى خوٌشى ناتوانرىٌ به هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه بناسريٌته‏وه، كه واته به گويٌره‏ى برٍياره‏كه‏ى خوٌى ئه‏وه واتايه‏كى بوٌش و بىٌ مانايه، وه ئه‏و نه‏زعه مه‏نتقيه‏ى كه ده‏لٌىٌ هه‏ر رسته‏يه‏ك نه‏توانرىٌ به هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه مه‏به‏سته‏كه‏ى شىٌ بكريٌته‏وه، ئه‏وه رسته‏يه‏كى ناوه‏روٌك بوٌش و بىٌ مانايه، به‏م بيٌژه‏يه بلاٌوكراوه‏يه‏ك ده‏رده‏كات: وه هه‏موو بلاٌوكراوه‏يه‏كيش بازنه‏ى هه‏ست پيٌكردن ده‏به‏زيٌنىٌ، له‏به‏ر ئه‏وه‏ى هه‏ست پيٌكردن ته‏نها له‏سه‏ر چه‏ند حالٌه‏تيٌكى ديار ده‏توانىٌ ئه‏نجامده‏ر بىٌ.

    جا به‏م شيٌوه‏يه ئه‏و نه‏زعه‏يه جگه له‏وه‏ى دژايه‏تى هه‏موو ئه‏و راپوٌرته زانستيانه ده‏كات كه زاناكان به دوور و دريٌژى ماناى ديارده‏كانى پىٌ ليٌك ده‏ده‏نه‏وه، له‏گه‏لٌ خوٌشيدا ده‏كه‏ويٌته دژايه‏تى‏يه‏وه. چونكه بلاٌوكراوه ئه‏گه‏ر بلاٌوكراوه‏ى زانستيش بىٌ، ناتوانرىٌ راسته‏وخوٌ هه‏ستى پىٌ بكرىٌ، به‏لاٌم به به‏لٌگه‏ى هه‏ندىٌ ديارده‏ى هه‏ست پيٌكردنى دياركراو ده‏توانرىٌ پيٌى بزانرىٌ و هه‏ست پيٌكردنى به‏دى بكرىٌ.[2]

    وه خوٌش‏به‏ختانه زانست له رىٌ‏ره‏وى پيٌشكه‏وتنى به‏رده‏واميدا گرنگى به‏م نه‏زعاتانه نه‏داو به به‏رده‏وامى له‏سه‏ر دوٌزينه‏وه‏ى نهيٌنيه‏كانى دونيا بوون كارى ده‏كرد، وه به هه‏ست پيٌكردن و تاقى‏كردنه‏وه ده‏ستى پيٌكردو هه‏موو ئه‏و سنووره ته‏سكانه‏ى ئه‏و نه‏زعاته فه‏لسه‏فى و مه‏نتقيانه سه‏پاند بوويان به‏زاند، وه ريٌكخستنى ديارده‏كان و ناسينه‏وه‏يان له‏گه‏لٌ يه‏كتر به هوٌى ئه‏و په‏يوه‏نديانه‏ى كه له نيٌوانياندا هه‏يه‏و دانانيان له سنوورى ياسا گشتيه‏كاندا ماندووبوونيٌكى عه‏قلٌى زوٌرى ئه‏وىٌ.

    به‏ره به‏ره ده‏سه‏لاٌتى فه‏لسه‏فى و مه‏نتقى ئه‏و نه‏زعه توند ره‏وانه كه‏م بووه‏وه، هه‏تا له‏سه‏ر ئاستى مه‏زهه‏به فه‏لسه‏فيه مادى‏يه‏كانيشدا، چونكه فه‏لسه‏فه‏ى مادى نوىٌ كه مادى‏يه جه‏ده‏لى‏يه‏كان به شيٌوه‏يه‏كى سه‏ره‏كى نويٌنه‏رايه‏تى ده‏كه‏ن، به ئاشكرا ئه‏و نه‏زعاتانه ره‏ت ده‏كه‏نه‏وه‏و ئه‏و مافه به خوٌيان ده‏ده‏ن كه سنوورى ئه‏و هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه‏يه‏ى زانا توٌژينه‏وه‏يه‏كه‏ى پىٌ ده‏ست پىٌ‏ده‏كات، ببه‏زيٌنن و هه‏روه‏ها قوٌناغى دووه‏ميش كه زانا له‏ويٌدا كوٌتايى به توٌژينه‏وه‏كه‏ى ديٌنىٌ، بوٌ ئه‏وه‏ى به‏راورديٌك بكات له نيٌوان ده‏ست‏كه‏وته زانستيه جوٌراوجوٌره‏كان، مانايه‏كى بيردوٌزى گشتيمان بوٌ دابنىٌ، وه شيٌوه‏ى ئه‏و به يه‏ك به‏ستانه‏وه‏و په‏يوه‏نديانه له نيٌو ئه‏و ده‏ست كه‏وتانه ديارى بكات، ببه‏زيٌنىٌ، كه واته به‏م شيٌوه‏يه هزرى نوىٌ‏ى مادى كه جيٌگرى مادى جه‏ده‏لى بوو، به دريٌژايى ميٌژوو، خودى خوٌى بووه‏ته شتيٌكى ناديار (غه‏يبى) - له ديدى ئه‏و نه‏زعه هه‏ست پيٌكردنه توند ره‏وانه - كاتىٌ له سنوورى دياليكتيكدا مانايان بوٌ دونيا بوون ليٌكده‏دايه‏وه، ئه‏وه‏ش ئه‏وه ده‏يه‏گه‏يٌنىٌ كه مادى‏يه‏ت و خوداناسين له‏سه‏ر به‏زاندنى ئه‏و بازنه هه‏ست پيٌكردنه‏ى كه نه‏زعه مادى‏يه توندرٍه‏وه‏كان داواى په‏يرٍه‏وى كردنى لىٌ ده‏كه‏ن، پيٌكه‏وه ريٌكه‏وتوون، بوٌيه باريٌكى شياو ره‏خسا بوٌ ئه‏وه‏ى زانيارى به دوو قوٌناغدا تىٌ‏په‏رٍىٌ:

    قوٌناغيٌك بوٌ كوٌكردنه‏وه‏ى ده‏ست كه‏وته‏كانى هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه. قوٌناغيٌكيش بوٌ شىٌ كردنه‏وه‏ى بيردوٌزى و ئاوه‏زى بوٌ ئه‏و ده‏ست كه‏وتانه، به‏لاٌم ناكوٌكى له نيٌوان مادى‏يه‏ت و خوداناسين له‏سه‏ر چوٌنيه‏تى مانا ليٌكدانه‏وه له‏و به‏رهه‏مه عه‏قلٌيه‏ى له ده‏ست كه‏وته زانستيه جوٌراوجوٌره‏كانى قوٌناغى دووه‏م به ده‏ست دىٌ په‏يدا بوو. چونكه مادى‏يه‏ت هه‏بوونى دروستكه‏رى زانا (په‏روه‏ردگار) ره‏ت ده‏كاته‏وه، به‏لاٌم خوداناسين واى ده‏بينىٌ كه ئه‏و ده‏ست كه‏وتانه به هيچ جوٌريٌك باوه‏رٍده‏ر نابن، ئه‏گه‏ر دان هيٌنان به بوونى دروستكه‏رى زانا نه‏گريٌته‏وه خوٌى.

    وا له خواره‏وه دوو جوٌره به‏لٌگه هيٌنانه‏وه له‏سه‏ر هه‏بوونى دروستكه‏رى زانا ده‏خه‏ينه روو، له لايه‏ك ده‏ست‏كه‏وته‏كانى هه‏ست پيٌكردن و تاقى‏كردنه‏وه له هه‏ر دووكيان ره‏نگ ده‏داته‏وه، له لايه‏كى تريش ريٌكخستنى ده‏ست كه‏وته‏كان به هوٌى ئاوه‏ز و له ئه‏نجامدا دروستكه‏ريٌكى زاناو به توانا بوٌ ئه‏و دونيا بوونه دابنيٌن.

    جوٌرى يه‏كه‏م: ناوى لىٌ ده‏نيٌين به‏لٌگه‏ى زانستى، يان ئيستقرائى. جوٌرى دووه‏م: ناوى لىٌ‏ده‏نيٌين به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى.

    باسه‏كه‏مان له به‏لٌگه‏ى زانستيه‏وه را ده‏ست پىٌ ده‏كه‏ين، به‏لاٌم له پيٌشدا پيٌويسته مه‏به‏ست له به‏لٌگه‏ى زانستى روون بكه‏ينه‏وه:

    به‏لٌگه‏ى زانستى : هه‏موو به‏لٌگه‏يه‏كه كه پشت ئه‏به‏ستيٌته سه‏ر هه‏ست پيٌكردن و تاقى‏كردنه‏وه، وه په‏يرٍه‏وى پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرائى‏يه‏كه وه‏ستاوه له‏سه‏ر حيسابى ئيحتمالات. به‏م جوٌره ئه‏و پروٌگرامه‏ى په‏يرٍه‏وى ده‏كه‏ين له به‏لٌگه‏ى زانستى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار بريتى‏يه له پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى كه وه‏ستاوه، له‏سه‏ر حيسابى ئيحتمالات.[3]

    له‏به‏ر ئه‏وه، به‏لٌگه‏ى زانستى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار به به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى ناو ده‏به‏ين.

    هه‏ر هه‏موو ئه‏وانه له داهاتوو دا روون ده‏كه‏ينه‏وه:

 

 

    *  *  *

 

 

 

 

به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه‏ى زانستى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار

 

    وه‏ك له پيٌشه‏وه زانيمان كه به‏لٌگه‏ى زانستى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى كه وه‏ستاوه له‏سه‏ر حيسابى ئيحتماله‏كان وه‏رده‏گرىٌ، به‏لاٌم ده‏مانه‏وه‏ى پيٌش ئه‏وه‏ى ده‏ست پىٌ بكه‏ين و ئه‏و به‏لٌگه‏يه بخه‏ينه روو، له‏سه‏ر ئه‏و پروٌگرامه بدويٌين‏و پاشان هه‏لٌيبسه‏نگيٌنين بوٌ ئه‏وه‏ى بزانين تاچ راده‏يه‏ك ده‏توانين باوه‏رٍ به‏م پروٌگرامه بكه‏ين و له دوٌزينه‏وه‏ى راستيه‏كان و پىٌ‏ناسه‏كردنى شته نادياره‏كان پشتى پىٌ ببه‏ستين.

    جا پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى كه وه‏ستاوه له‏سه‏ر حيسابى ئيحتماله‏كان چه‏ند دارٍشتنيٌكى سه‏ختى هه‏يه‏و به پله‏يه‏كى زوٌر به‏رز هوٌندراوه‏ته‏وه، هه‏لٌسه‏نگاندنى هه‏مه لايه‏نه‏ى ته‏واو و وردى له نيٌوان شىٌ‏كردنه‏وه‏يه‏كى ته‏واو بوٌ بنچينه‏كانى مه‏نتقى ئيستقرايى و بيردوٌزى ئيحتماله‏كان[4] به ئه‏نجام ديٌن. ليٌره‏دا ئيٌمه سوورين كه له سه‏خت كارى‏يه‏كان لاده‏ين و له دارٍشتنه دژواره‏كان و ئه‏و شىٌ‏كردنه‏وانه‏ى به گرانى لىٌ‏يان تىٌ‏ده‏گه‏ين دوور كه‏وينه‏وه.

    بوٌيه به‏م دوو ئه‏ركه‏ى خواره‏وه هه‏لٌده‏ستين:

    1- ديارى كردنى ئه‏و پروٌگرامه‏ى له به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه په‏يرٍه‏وى لىٌ‏ده‏كه‏ين و روون كردنه‏وه‏ى هه‏نگاوه‏كانى به شيٌوه‏يه‏كى كورت و ئاسان.

    2- هه‏لٌسه‏نگاندنى ئه‏م پروگرامه و ديارى كردنى راده‏ى باوه‏رٍ پىٌ‏كردنى، به‏لاٌم نه‏ك له ريٌگاى شىٌ‏كردنه‏وه‏ى مه‏نتقى و دوٌزينه‏وه‏ى ئه‏و بنچينه مه‏نتقى و بيركارانه‏ى كه له‏سه‏رى وه‏ستاوه، چونكه ئه‏م ريٌگايه ناچارمان ده‏كات بچينه نيٌو زوٌر شتى ئالٌوٌز و هزرى و ورده‏كارى زوٌر گه‏وره، به‏لٌكو ئه‏و پروٌگرامه‏ى په‏يرٍه‏وى لىٌ‏ده‏كه‏ين له به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه له‏سه‏ر هه‏بوونى په‏روه‏ردگار، له‏به‏ر روٌشنايى راهيٌنانى كرده‏وه كارى‏يه‏كانى تر، كه به گشتى له لايه‏ن هه‏موو مروٌثيٌكى ئاسايى دانى پىٌ هيٌنراوه، هه‏لٌبسه‏نگيٌنين و روونى بكه‏ينه‏وه كه ئه‏و پروٌگرامه‏ى به‏لٌگه له‏سه‏ر هه‏بوونى په‏روه‏ردگار پشتى پىٌ‏ده‏به‏ستىٌ، هه‏ر هه‏مان ئه‏و پروٌگرامه‏يه بوٌ هيٌنانه‏وه‏ى به‏لٌگه‏كانمان له ژيانى روٌژانه‏ى ئاساييماندا و له توٌژينه‏وه زانستيه‏كانمان به ته‏واوى باوه‏رٍمان پىٌ‏ى هه‏يه‏و پشتى پىٌ‏ده‏به‏ستين.

    ئه‏وه‏ى له داهاتوو دا باسى ده‏كه‏ين به راده‏يه‏كى ته‏واو روونى ده‏كاته‏وه كه پروٌگرامى به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه له‏سه‏ر هه‏بوونى دروستكه‏رى زانا هه‏مان پروٌگرامه كه بوٌ سه‏لٌماندنى راستى‏يه‏كانى ژيانى روٌژانه‏مان و راستيه زانستيه‏كان به‏كارى ده‏هيٌنين، وه له‏به‏ر ئه‏وه‏ى باوه‏رٍمان به‏م پروٌگرامه بوٌ سه‏لٌماندنى ئه‏و راستيانه هه‏يه كه واته پيٌويسته به هه‏مان شيٌوه‏ش باوه‏رٍى پىٌ‏بكه‏ين بوٌ سه‏لٌماندنى هه‏بوونى په‏روه‏ردگار (دروستكه‏رى زانا) كه ئه‏و بنچينه‏ى هه‏موو راستى‏يه‏كانه. توٌ له ژيانى ئاسايتدا، كاتىٌ نامه‏يه‏ك له پوٌسته‏وه وه‏رده‏گرى، له‏گه‏لٌ خويٌندنه‏وه‏ى را يه‏كسه‏ر ده‏زانى ئه‏وه له براكه‏ته‏وه هاتووه، وه كاتىٌ ده‏بينى پزيشكيٌك سه‏ركه‏وتوانه چاره‏سه‏رى زوٌر حالٌه‏تى نه‏خوٌشى ده‏كات، دانى پىٌ ده‏هيٌنى كه پزيشكيٌكى زيره‏كه‏و باوه‏رٍى پىٌ ده‏كه‏يت، وه كاتىٌ ده‏رزى په‏نسه‏لين بوٌ ده جوٌره نه‏خوٌشى به‏كار ده‏هيٌنى، هه‏موو جارىٌ له‏گه‏لٌ به‏كارهيٌنانيدا تووشى هه‏مان نيشانه‏ى جارى پيٌشوو ده‏بيه‏وه، ده‏گه‏يه ئه‏و ئه‏نجامه‏ى كه حه‏ساسيه‏تى تايبه‏ت به‏رامبه‏ر به مادده‏ى په‏نسه‏لين له به‏ده‏نتدا هه‏يه، كه‏واته توٌ له‏م هه‏موو به‏لٌگانه‏و ئه‏وانه‏ى له‏م جوٌره‏ن، له راستيدا پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى وه‏ستاو له‏سه‏ر حيسابى ئيحتمالاتت به‏كارهيٌناوه، به هه‏مان شيٌوه زاناى سروشتى، له توٌژينه‏وه زانستيه‏كه‏يدا له‏باره‏ى كوٌمه‏لٌه‏ى خوٌره‏وه تىٌ‏بينى هه‏ندىٌ سيفاتى تايبه‏تمه‏ندى كردو له‏به‏ر روٌشنايى ئه‏و سيفاتانه‏دا ده‏زانىٌ كه ئه‏وانه له كاتى خوٌيدا پارچه‏يه‏ك بوونه له خوٌرو لىٌ‏ى جودا بووينه‏وه.

    وه كاتىٌ كه زانى (نبتوٌن) هه‏يه، كه يه‏كيٌكه له ئه‏ندامانى ئه‏م كوٌمه‏لٌه‏يه، ئه‏و بيروٌكه‏ى له ريٌكخستنى ريٌرٍه‏وى بزووتنه‏وه‏ى ئه‏ستيٌره‏كان هه‏لٌيٌنجا، پيٌش ئه‏وه‏ى به هه‏ست پيٌكردن (نبتوٌن) بدوٌزيٌته‏وه، وه كاتىٌ له‏به‏ر روٌشنايى چه‏ند ديارده‏يه‏كى ديارى كراو زانى ئه‏لكتروٌن هه‏يه، پيٌش ئه‏وه‏ى بگاته ميكروٌسكوٌپ.

    له‏و هه‏موو حالٌه‏تانه‏و له پىٌ‏چوونه‏كانيدا، له راستيدا زانا سروشتيه‏كه پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى وه‏ستاو له‏سه‏ر حيسابى ئيحتمالاتت به‏كارهيٌناوه.

    له راستيدا خودى ئه‏و پروٌگرامه، پروٌگرامى ئه‏و به‏لٌگه‏يه‏يه كه بوٌ سه‏لٌماندنى دروستكه‏رى زانا (په‏روه‏ردگار) به‏كارى ده‏هيٌنين، ئه‏وه‏ش كاتىٌ ئه‏و به‏لٌگه‏يه ده‏خه‏ينه روو به ئاشكرا ده‏رده‏كه‏وىٌ.

 

    1- ديارى كردنى پروٌگرام‏و هه‏نگاوه‏كانى‏

    پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى وه‏ستاو له‏سه‏ر حيسابى ئيحتماله‏كان ده‏توانرىٌ - ئه‏گه‏ر ويستمان ئاسان و روون بيٌت - له‏م پيٌنج هه‏نگاوه‏ى خواره‏وه دا كورت بكريٌته‏وه:

    يه‏كه‏م: له ميانه‏ى هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه دا به‏ره‏و رووى ديارده‏يه‏كى زوٌر ده‏بينه‏وه.

    دووه‏م: پاش تىٌ‏بينى كردن و كوٌكردنه‏وه‏ى ئه‏و دياردانه، بوٌ قوٌناغى مانا ليٌكدانه‏وه‏يان ده‏گوازينه‏وه، له‏م قوٌناغه‏دا دوٌزينه‏وه‏ى گريمانه‏يه‏كى شياوى گونجاو بوٌ مانا ليٌكدانه‏وه‏و به دروست زانى هه‏موو ئه‏و دياردانه، مه‏به‏سته، مه‏به‏ستيشمان له شياوى گريمانه‏كه بوٌ ليٌكدانه‏وه‏ى ئه‏و دياردانه، ئه‏وه‏يه كه ئه‏گه‏ر ئه‏و بوٌچوونه سه‏لٌميٌنراو بىٌ له راستيدا ئه‏وا له‏گه‏لٌ بوونى ئه‏و دياردانه‏ى كه ئيٌستا بوونيان هه‏يه، ده‏گونجىٌ و يان له ناوه‏روٌكدا ده‏ى‏گريٌته‏وه خوٌى.

    سىٌ‏يه‏م: تىٌ‏بينى ده‏كه‏ين كه ئه‏گه‏ر ئه‏و گريمانه‏يه راست نه‏بىٌ و له واقيعدا نه‏سه‏لٌميٌنرابىٌ، ئه‏وا ده‏رفه‏تى هه‏بوونى هه‏موو ديارده‏كان پيٌكه‏وه زوٌر كه‏مه، به مانا ئه‏گه‏ر وتمان گريمانه‏كه راست نيه، ئه‏وا له‏وانه‏يه ريٌژه‏ى بوونى هه‏موويان به‏رامبه‏ر نه‏بوونيان، يان به‏لايه‏نى كه‏مه‏وه نه‏بوونى يه‏كيٌكيان، زوٌر كه‏م ده‏بيٌته‏وه وه‏ك ئه‏وه‏ى ببيٌته يه‏ك له سه‏دان يان يه‏ك له هه‏زاران، وه هه‏روه‏ها.

    چواره‏م: له ئه‏نجامى ئه‏وانه دا راستى گريمانه‏كه به‏ده‏ست ده‏هيٌنين، به‏لٌگه‏شمان بوٌ راستيه‏كه‏ى ئه‏و دياردانه‏يه كه له هه‏نگاوى يه‏كه‏مدا هه‏ستمان به بوونى كردووه.

    پيٌنجه‏م: پله‏ى سه‏لٌماندنى ديارده‏كانى گريمانه‏ى باس كراو له قوٌناغى دووه‏مدا له‏گه‏لٌ ريٌژه‏ى ئيحتمالى بوونى[5] ديارده‏كان به‏رامبه‏ر نه‏بوونيان ئه‏گه‏ر گريمانه‏كه راست نه‏بوو، ئه‏وا ته‏ناسبه‏كه‏يان عه‏كسى ده‏بىٌ، هه‏رچه‏ند ئه‏و ريٌژه‏يه كه‏متر بىٌ، ئه‏وا پله‏ى سه‏لٌماندن زوٌرتر ده‏بىٌ، هه‏تا له زوٌر حالٌه‏تى ئاساييدا ده‏گاته پله‏ى دلٌنيابوونى ته‏واو به هوٌى راستى گريمانه‏كه‏وه[6]، له راستيدا ليٌره‏دا پيٌوانه‏و پابه‏ندى‏يه‏كى ورد هه‏يه بوٌ هه‏لٌسه‏نگاندنى ئيحتمال كه له‏سه‏ر بنچينه‏ى بيردوٌزى ئيحتماله‏وه سه‏رچاوه ده‏گرىٌ.

    وه له‏بارى ئاساييدا مروٌث به شيٌوه‏يه‏كى سروشتى ئه‏و پيٌوانه‏و پابه‏نديانه به شيٌوه‏يه‏ك راده‏هيٌنىٌ تا راده‏يه‏كى زوٌر له راستى نزيكن. جا بوٌيه ليٌره‏دا ته‏نها به هه‏لٌسه‏نگاندنى سروشتى به‏هاى ئيحتمال پشت ده‏به‏ستين، بىٌ ئه‏وه‏ى بچينه نيٌو به‏شه سه‏خته‏كانى له بنچينه‏ى مه‏نتقى‏و بيركاريانه‏ى ئه‏م هه‏لٌسه‏نگاندنه[7].

    ئه‏وه‏يه ئه‏و هه‏نگاوانه‏ى له هه‏موو به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه‏يه‏كى ئيستقرايى كه له‏سه‏ر بنچينه‏ى حيسابى ئيحتمال ده‏وه‏ستىٌ، په‏يرٍه‏وى ده‏كه‏ين، جا ئه‏گه‏ر له ميانه‏ى ژيانى ئاسايى بىٌ يان له ئاستى توٌژينه‏وه‏ى زانستى بىٌ يان له ميانه‏ى به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه بوٌ سه‏لٌماندنى هه‏بوونى خوداى دروستكه‏رى زانا (په‏روه‏ردگار) بىٌ.

 

    2- هه‏لٌسه‏نگاندنى پروٌگرام‏

    با به راهيٌنان و نموونه هيٌنانه‏وه ئه‏و پروٌگرامه هه‏لٌسه‏نگيٌنين، هه‏روه‏ك له پيٌشتر په‏يمانماندا بوو، يه‏كه‏مجار له نموونه‏كانى ژيانى ئاساييدا ده‏ست پىٌ ده‏كه‏ين:

    له پيٌشتر گوتمان، كاتىٌ نامه له پوٌسته وه‏رده‏گرى و ده‏ى‏خويٌنيته‏وه، يه‏كسه‏ر ده‏زانى نامه‏كه له براكه‏ته‏وه هاتووه (نه‏وه‏ك له كه‏سيٌكى تر، له‏وانه‏ى ده‏يانه‏وىٌ به به‏رده‏وامى نامه‏ت بوٌ بنووسن.) ليٌره‏دا توٌ به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه‏يه‏كى ئيستقرايى كه له‏سه‏ر حيسابى ئيحتماله‏وه وه‏ستابىٌ پياده ده‏كه‏ى، وه هه‏رچه‏ند ئه‏و كيٌشه‏يه له ديدى توٌدا (كه نامه‏كه له براكه‏ته‏وه هاتووه) روون بيٌت، ئه‏وه له راستيدا كيٌشه‏يه‏كه توٌ به به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى و به پيٌى ئه‏و پروٌگرامه‏ى پيٌشتر به ئه‏نجامت هيٌناوه.

    جا له هه‏نگاوى يه‏كه‏مدا ديارده‏يه‏كى زوٌرت به‏ره‏و روو ده‏بيٌته‏وه، له‏و چه‏شنانه‏ى كه ئه‏و نامه‏يه‏ى بوٌت هاتووه، ناويٌكى له‏سه‏ره به ته‏واوى له‏گه‏لٌ ناوى برايه‏كه‏ت يه‏ك ده‏گريٌته‏وه و هه‏موو پيته‏كانى نووسراوه به هه‏مان شيٌوه‏ى كه براكه‏ت ئه‏لف و بىٌ و جيم و دالٌ و رائى و هه‏تا هه‏موو پيته‏كانى ترى پىٌ ده‏نووسىٌ، وه هه‏روه‏ها وشه‏كان و فاريزه‏كان به شيٌوه‏يه‏ك ريٌكخراوه كه براكه‏ت له‏سه‏رى راهاتووه، وه چوٌنيه‏تى و پله‏ى بته‏وى ده‏ربرٍين و خالٌه‏كانى به هيٌزى و لاوازى نامه‏كه به ته‏واوى ده‏گونجىٌ له‏گه‏لٌ ريٌبازى ده‏ربرٍينى برايه‏كه‏ت، وه چوٌنيه‏تى نووسينه‏وه‏ى و هه‏ندىٌ له‏و هه‏لاٌنه‏ى له نامه‏كه‏دا هاتووه، هه‏مان شيٌوه‏و هه‏لٌه‏نه كه برايه‏كه‏ت له نووسينه‏كانيدا لىٌ‏يان راهاتووه، ديسان ئه‏و زانياريانه‏ى له نامه‏كه‏دا هاتووه، هه‏مان زانيارى‏يه كه برايه‏كه‏ت پىٌ‏ى ده‏زانىٌ و نامه‏كه داواى هه‏ندىٌ شتت لىٌ‏ده‏كات و هه‏ندىٌ ره‏ئى راده‏گه‏يه‏نىٌ، به ته‏واوى له‏گه‏لٌ پيٌويستيه‏كانى برايه‏كه‏ت و ئه‏و ره‏ئيانه‏ى كه خوٌت له‏م باره‏يه‏وه لىٌ‏ى شاره‏زايى ريٌك ده‏كه‏وىٌ. به‏لٌىٌ ئه‏وانه ئه‏و دياردانه‏ن كه له هه‏نگاوى يه‏كه‏مدا به‏دى ده‏كرىٌ.

    له هه‏نگاوى دووه‏مدا پرسيار ده‏كه‏ى: ئايا نامه‏كه له راستيدا برايه‏كه‏م بوٌ منى ناردووه؟ يا خود له كه‏سيٌكى تره‏وه هاتووه كه هه‏مان ناوى لىٌ‏يه؟

    ليٌره‏دا بوٌ مانا ليٌكدانه‏وه‏و به ره‏وا كردنى هه‏موو ديارده‏كان گريمانه‏يه‏كى چاك و شياوت ده‏ست ده‏كه‏ويٌت، ئه‏ويش ئه‏وه‏يه‏كه ئه‏و نامه‏يه له راستيدا له براكه‏ته‏وه بيٌت، ئه‏گه‏ر هاتوو له‏وه‏وه بوو، ئه‏وا زوٌر سروشتيه هه‏موو ئه‏و ده‏ست‏كه‏وتانه‏ى له قوٌناغى يه‏كه‏مدا به‏ديت كردووه له نامه‏كه‏دا هاتبيٌت.

    له هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏مدا: ئه‏م پرسياره له  خوٌت ده‏كه‏يت: ئه‏گه‏ر هاتوو نامه‏كه له برايه‏كه‏مه‏وه نه‏بوو، به‏لٌكوو له كه‏سيٌكى تر بوو، جا ده‏رفه‏تى هه‏بوونى هه‏موو ئه‏و ده‏ست‏كه‏وت و سيفاتانه‏ى له قوٌناغى يه‏كه‏مدا به ديم كردووه چه‏نده؟ وه ئه‏و ده‏رفه‏ته پيٌويستى به كوٌمه‏لٌى گريمانه «الافتراضات» هه‏يه بوٌ ئه‏وه‏ى به هه‏موو ئه‏و ده‏ست‏كه‏وت و سيفاتانه بگه‏ين، ده‏بىٌ وا دابنيٌين كه كه‏سيٌكى تر هه‏مان ناوى برايه‏كه‏تى لىٌ‏يه‏و له ويٌنه كيٌشى هه‏موو پيته‏كان له ئه‏لف و بىٌ و جيم و دال و ئه‏وانى تر و ريٌكخستنى وشه‏كان به ته‏واوى له‏و ده‏چىٌ و هه‏روه‏ها له چوٌنيه‏تى مانا ده‏ربرٍين و ئاستى روٌشنبيرى و زمانه‏وانى و نووسينه‏وه‏ى و له هه‏ندىٌ له زانيارى و پيٌويستيه‏كان و له زوٌر له بارودوٌخ و تيٌك‏ئالٌوٌزى‏يه‏كانى نامه‏كه له‏گه‏لٌ برايه‏كه‏تدا ليٌك ده‏چن.

    وه ئه‏و كوٌمه‏لٌه ريٌكه‏وتانه ئيحتمالى بوونى هه‏موويان به ده‏گمه‏ن روو ده‏دات و هه‏ر كاتىٌ ژماره‏ى ئه‏و ريٌكه‏وتانه‏ى كه ده‏بىٌ حيسابيان بوٌ بكرىٌ زياتر بىٌ، ئيحتماله‏كه كه‏متر ده‏بيٌته‏وه.

    جا بنچينه‏كانى مه‏نتقى بوٌ ئيستقرا، فيٌرمان ده‏كات چوٌن ئيحتمال پيٌوانه بكه‏ين؟ وه چوٌنيه‏تى كه‏م بوونه‏وه‏ى ئه‏و ئيحتماله‏مان بوٌ ليٌكده‏داته‏وه؟ وه بوٌچى له‏گه‏لٌ زياد بوونى ژماره‏ى ئه‏و ريٌكه‏وتانه‏ى گريمانه‏ى ده‏كا كه‏متر ده‏بيٌته‏وه، به‏لاٌم پيٌويست ناكات به دريٌژى له‏سه‏ر به‏شه‏كانى بدويٌين، چونكه له‏سه‏ر خويٌنه‏رى ئاسايى شتيٌكى دژواره‏و به سه‏ختى ليٌى تىٌ‏ده‏گات، به‏لاٌم خوٌشبه‏ختانه كه‏مى ئيحتمال له‏سه‏ر تيٌگه‏يشتنى ئه‏و شىٌ‏كردنه‏وانه ناوه‏ستىٌ، هه‏روه‏ك كه‏وتنى مروٌث له به‏رزاييه‏وه بوٌ سه‏ر زه‏وى، له‏سه‏ر تيٌگه‏يشتنى بوٌ هيٌزى كيٌش و پىٌ‏زانينى هاوكيٌشى زانستى بوٌ ياساى راكيٌشان ناوه‏ستىٌ، جا له‏م هه‏موو بارودوٌخ و حالٌه‏تانه دا پيٌويستيت به هيچ شتيٌك نيه، بوٌ ئه‏وه‏ى دلٌنيابى كه ئيحتمالى هه‏بوونى كه‏سيٌكى تر ته‏واو به برايه‏كه‏ت بچىٌ، ئه‏وه ئيحتماليٌكى زوٌر دووره، هه‏روا بانك پيٌويستى ناكات بنچينه‏ى مه‏نتقى ئيستقرايى وه‏رگرىٌ بوٌ ئه‏وه‏ى بزانىٌ تا چ راده‏يه‏ك هاوكارانى هه‏موويان پيٌكه‏وه‏و له يه‏ك كاتدا ئه‏مانه‏ته‏كانيان ده‏كيٌشنه‏وه، چونكه ئه‏وه ئيحتماليٌكى زوٌر دووره، به‏لاٌم له‏وانه‏يه يه‏كيٌكيان يان دووانيان به‏م كاره هه‏لٌسن...

    له هه‏نگاوى چواره‏مدا: ده‏لٌىٌ‏ى مادام هه‏موو ئه‏و دياردانه‏ى له نامه‏كه‏دا هاتووه ئيحتماله به راده‏يه‏كى زوٌر كه‏م له ئارادا بىٌ، به گويٌره‏ى ئه‏وه‏ى كه نامه‏كه له برايه‏كه‏ته‏وه نه‏هاتووه، ئه‏وا تا راده‏يه‏كى زوٌر به هوٌى هه‏بوونى ئه‏و دياردانه له‏وانه‏يه نامه‏كه به‏رٍاستى له برايه‏كه‏ته‏وه هاتبيٌت...

 

    وه له هه‏نگاوى پيٌنجمه‏دا: ده‏بىٌ نيٌوان ئه‏و لايه‏نگيرى‏يه‏ى له هه‏نگاوى چواره‏م برٍيارت له‏سه‏ر داوه (كه مه‏به‏ست له‏وه‏يه نامه‏كه له لايه‏ن براكه‏ته‏وه ناردراوه)و له نيٌوان كه‏مى ئه‏و ئيحتماله‏ى له هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏مدا برٍيارتداوه كه ده‏لٌىٌ ئيحتمالى هه‏بوونى هه‏موو ديارده‏كانى نامه‏كه زوٌر كه‏م ده‏بيٌت به بىٌ ئه‏وه‏ى نامه‏كه له براته‏وه نه‏هاتبىٌ، ده‏به‏ستيته‏وه.

    به‏ستانه‏وه‏ش له نيٌوان ئه‏م دوو هه‏نگاوه‏دا ماناى ئه‏وه‏يه: كه پله‏ى ئه‏م پشت گيرى‏يه ريٌژه‏كه‏ى پيٌچه‏وانه‏يى ده‏بيٌت له‏گه‏لٌ كه‏مى ئه‏و ئيحتمالٌه، جا هه‏ر چه‏ند ئه‏و ئيحتمالٌه كه‏متر بيٌت، له‏و لاوه پشت گيرى‏يه‏كه گه‏وره‏ترو هيٌزى باوه‏رٍده‏رى زياتر ده‏بيٌت وه ئه‏گه‏ر له‏و لاشه‏وه به‏راووردكارى پيٌچه‏وانه‏يى نه‏بىٌ ره‏تى بكاته‏وه كه نامه‏كه له براكه‏ته‏وه هاتووه، ئه‏وا به‏م پيٌنج هه‏نگاوه ده‏گه‏يه باوه‏رٍيٌكى ته‏واو كه نامه‏كه له براكه‏ته‏وه هاتووه. ئه‏وه نموونه‏يه‏كى ژيانى روٌژانه‏ى هه‏موو مروٌثيٌكه له‏سه‏رى دواين.

    با يه‏كىٌ له‏و ريٌگايانه‏ى كه زاناكان بوٌ به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه له‏سه‏ر بيردوٌزى زانستى و سه‏لٌماندنى، به كارى ده‏هيٌنن وه‏ك نموونه‏يه‏كى تر بوٌپروٌگرام وه‏ربگرين.

    با بيردوٌزى دامه‏زرانى ئه‏ستيٌره جوله‏داره‏كان ئه‏و نموونه‏يه بىٌ، كه ده‏قه‏كه‏ى ده‏لٌىٌ: «أن الكواكب السيارة التسع، اصلها من الشمس، حيث أنفصلت عنها كقطع ملتهبة قبل ملايين السنين» - واته: هه‏ر نوٌ ئه‏ستيٌره جووله‏داره‏كه له بنه‏رٍه‏تدا بوٌ خوٌر ده‏گه‏رٍيٌنه‏وه، وه‏كوو پارچه‏يه‏كى گردار پيٌش مليوٌنه‏ها سالٌ له خوٌر جيا بووينه‏وه.

    زاناكان به گشتى له‏سه‏ر ره‏سه‏نى بيردوٌزه‏كه ريٌك كه‏وتوون، به‏لاٌم له‏سه‏ر هوٌيه‏كانى جيابوونه‏وه‏يان له خوٌر ناكوٌكن و بوٌچوونيان جياوازه...

    به‏لٌگه‏شيان له‏سه‏ر ره‏سه‏نى بيردوٌزه‏كه‏ى كه له‏سه‏رى ريٌك كه‏وتوون له‏م هه‏نگاوانه‏ى خواره‏وه‏دا به ديار ده‏كه‏وىٌ‏و ته‏واو ده‏بىٌ.

 

 هه‏نگاوى يه‏كه‏م:

    زاناكان چه‏ند ديارده‏يه‏كيان تيادابه‏دى كردو به هوٌيه‏كانى هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه پيان زانى، وه‏ك:

    1- له‏وانه: بزووتنه‏وه‏ى گوٌى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌردا، گونجاوه له‏گه‏لٌ بزووتنه‏وه‏ى خوٌر له ده‏وره‏ى  خوٌيدا. هه‏ردووكيان له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت ده‏سوورٍيٌنه‏وه.

    2- له‏وانه: سوورٍانه‏وه‏ى گوٌى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌيدا، ريٌك ده‏كه‏ويٌت له‏گه‏لٌ سوورٍانه‏وه‏ى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا، واته له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت.

    3- له‏وانه: گوٌى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌردا ده‏سوورٍيٌته‏وه، له مه‏داريٌك دا كه هاو هيٌلٌه له‏گه‏لٌ هيٌلى ئيستوا بوونى خوٌر، وه‏كو ئه‏وه‏ى خوٌر ببيٌته ده‏سكى ده‏ستارٍ و گوٌى زه‏ويش خالٌيٌك بيٌت كه‏وتبيٌته سه‏ر به‏ردى ده‏ستارٍه‏كه.

    4- له‏وانه: هه‏مان عه‏ناسر كه زه‏وى لىٌ‏ى پيٌك هاتووه، زوٌربه‏يان له خوٌريشدا هه‏يه.

    5- له‏وانه: گونجانيٌك هه‏يه له نيٌوان ريٌژه‏ى عه‏ناسره‏كان له لايه‏نى چه‏ندينه‏وه، له نيٌوان خوٌرو زه‏ويدا، بوٌ نموونه هايدروٌجين له هه‏ردووكياندا عونسرى زوٌرى‏نه‏يه.

    6- له‏وانه: گونجاوى‏يه‏ك هه‏يه له نيٌوان خيٌرايى سوورٍانه‏وه‏ى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌرداو سوورٍانه‏وه‏ى له ده‏وره‏ى خوٌيدا، وه له نيٌوان خيٌرايى سوورٍانى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا.

    7- له‏وانه: گونجاوى‏يه‏ك له نيٌوان ته‏مه‏نى زه‏وى و خوٌردا هه‏يه، به پيٌى پيٌوانه‏ى زانست بوٌ ته‏مه‏نى هه‏ردووكيان.

    8- له‏وانه: ده‏روونى زه‏وى گه‏رمه، ئه‏وه‏ش ده‏يسه‏لٌميٌنىٌ كه زه‏وى له‏سه‏ره‏تاكانى دروست بوونيدا، زوٌر گه‏رم بووه.

    ئه‏وانه چه‏ند ديارده‏يه‏ك بوون كه زاناكان له هه‏نگاوى يه‏كه‏مدا به هوٌى هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه به‏دى‏يان كردووه.

 

 

 هه‏نگاوى دووه‏م:

    زاناكان ديتيان گريمانه‏يه‏ك هه‏يه، ده‏توانىٌ هه‏موو ئه‏و دياردانه‏ى له هه‏نگاوى يه‏كه‏مدا به‏دى كراوه، مانا لىٌ‏بداته‏وه، به ماناى ئه‏گه‏ر گريمانه‏كه له راستيدا هه‏بىٌ و سه‏لٌميٌنرابىٌ، ئه‏وا هه‏موو ئه‏و دياردانه ده‏گريٌته‏وه خوٌى و به ره‏واشيان ده‏زانىٌ، ئه‏و گريمانه‏يه‏ش ئه‏وه‏يه:

    گوٌى زه‏وى پارچه‏يه‏ك بووه له خوٌرو له‏به‏ر هوٌيه‏ك له هوٌيه‏كان لىٌ‏ى جيابوويته‏وه. به لايه‏نى كه‏مه‏وه له‏سه‏ر ئه‏و پيٌوانه‏يه ده‏رفه‏تمان بوٌ ده‏ره‏خسىٌ كه ئه‏و دياردانه‏ى پيٌشتر له‏سه‏ر ئه‏و بنچينه‏يه ليٌك بده‏ينه‏وه.

 به‏لاٌم ديارده‏ى يه‏كه‏م:

    ئه‏وه‏يه كه ده‏لٌىٌ: بزووتنه‏وه‏ى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌردا، گونجاوه له‏گه‏لٌ بزووتنه‏وه‏ى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا، چونكه هه‏ردووكيان له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت ده‏سوورٍيٌنه‏وه، جا ليٌره‏دا هوٌى ئه‏و گونجانه بزووتنه‏وه‏يى‏يه روون ده‏بيٌته‏وه، ئه‏گه‏ر داندراكه گريمانه‏كه (فرضية) راسته، چونكه هه‏ر ته‏نيٌكى سورٍخوٌر ئه‏گه‏ر پارچه‏يه‏كى لىٌ جيا بووه‏وه و پارچه‏كه‏ش پيٌوه‏يه‏وه به‏سترا بووه‏وه به داويٌك يان به هه‏ر شتيٌكى تر بيٌت، ئه‏وا ئه‏و پارچه‏يه‏ش ده‏سوورٍيٌت به هه‏مان رووى كه پارچه گه‏وره‏كه‏ى پيٌدا ده‏سوورٍيٌته‏وه به گويٌره‏ى ياساى به‏رده‏وامى (قانون الاستمرارية).

 به‏لاٌم ديارده‏ى دووه‏م:

    كه ده‏لٌىٌ سوورٍانه‏وه‏ى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌيدا ريٌك كه‏وته له‏گه‏لٌ سوورٍانه‏وه‏ى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا، واته: له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت. ليٌره‏دا ديسان گريمانه‏كه‏ى ناو براو بوٌ مانا ليٌكدانه‏وه‏ى به‏سه، چونكه هه‏رته‏نيٌكى جيابووه‏وه له ته‏نيٌكى‏تر كه ئه‏سوورٍيٌته‏وه له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت، هه‏مان رووى بزووتنه‏وه‏ى ته‏نه‏كه وه‏رده‏گرىٌ به گويٌره‏ى ياساى به‏رده‏وامى (قانون الاستمرارية). وه هه‏روه‏هاش له ديارده‏ى سىٌ‏يه‏مدا به هه‏مان شيٌوه.

 به‏لاٌم ديارده‏ى چواره‏م و پيٌنجه‏م:

    كه‏رٍيٌكى نيٌوان ريٌژه‏و عه‏ناسره‏كانى زه‏وى و خوٌر ده‏رده‏برٍن، ئه‏وانه به ئاسانى ليٌيان تىٌ‏ده‏گه‏ين، له‏سه‏ر ئه‏و بنچينه‏يه‏ى كه زه‏وى پارچه‏يه‏كه له خوٌر، وه هه‏روه‏ها له‏به‏ر ئه‏وه‏ى عه‏ناسرى پارچه‏يه‏كى بچووك هه‏مان عه‏ناسرى پارچه سه‏ره‏كى‏يه‏كه‏يه (گشتيه‏كه‏يه).

 به‏لاٌم ديارده‏ى شه‏شه‏م:

 

    كه ده‏لٌىٌ خيٌرايى سوورٍانى زه‏وى به ده‏وره‏ى خوٌرداو له ده‏وره‏ى خوٌيدا، له نيٌوان خيٌرايى سوورٍانى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا، گونجاوه. ئيٌمه زانيمان كه‏وا گريمانه‏ى (فرضية) جيابوونه‏وه‏ى زه‏وى له خوٌر ماناى وايه هه‏ردوو جوولاٌنه‏وه‏كه‏ى زه‏وى (واته به ده‏ورى خوٌرو خوٌيدا) له جوولاٌنه‏وه‏ى خوٌره‏وه هاتوونه‏ته كايه‏وه، ئه‏وه‏ش گونجانه‏كه‏ى ناو براومان بوٌ دووپات ده‏كاته‏وه‏و شىٌ ده‏كاته‏وه‏و هوٌيه‏كه‏ى ديارى ده‏كات.

 به‏لاٌم ديارده‏ى حه‏وته‏م:

    كه ده‏لٌىٌ: گونجانيٌك له نيٌوان ته‏مه‏نى زه‏وى و خوٌر دا هه‏يه، له‏سه‏ر بنچينه‏ى بيردوٌزى ليٌك جيابوونه‏وه مانا ليٌكدانه‏وه‏كه‏ى ئاشكرايه.

 وه هه‏روه‏ها له ديارده‏ى هه‏شته‏مدا:

    كه‏وا ده‏رده‏كه‏وىٌ زه‏وى له‏سه‏ره‏تاكانى دروست بوونيدا زوٌر گه‏رم بووه، ليٌره‏ش گريمانه‏ى (فرضية) جيابوونه‏وه‏ى له خوٌر ئه‏م هوٌيه‏ش ده‏گريٌته‏وه خوٌى و ماناكه‏ى ديار ده‏كات.

 

 

 

 هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏م:

    گريمان كه بيردوٌزى جيابوونه‏وه‏ى زه‏وى له خوٌر راست نيه، تىٌ‏بينى ده‏كرىٌ كه كوٌبوونه‏وه‏و هه‏بوونى ئه‏و هه‏موو دياردانه به دوور بزانرىٌ، چونكه له‏م حالٌه‏ته‏دا ده‏بيٌته كوٌمه‏لٌيٌك له ريٌكه‏وته‏كان و هيچ په‏يوه‏ندى‏يه‏كيان له نيٌواندا نابىٌ لىٌ‏يان تىٌ‏بگه‏ين، بوٌيه ئه‏گه‏ر بيردوٌزه‏كه‏ى ناوبراو راست نه‏بىٌ، له‏وانه‏يه ئيحتمالى هه‏بوونى هه‏موو ديارده‏كان زوٌر كه‏م بيٌت، چونكه ئه‏و ئيحتماله وا ده‏خوازىٌ كوٌمه‏لٌه گريمانه‏يه‏كى زوٌرى بوٌ بيٌنينه‏وه، تاوه‏كوو بوونى هه‏موو ديارده‏كانى پىٌ مانا لىٌ بده‏ينه‏وه‏و شىٌ‏بكه‏ينه‏وه. جا به نسبه‏ت گونجانى بزووتنه‏وه‏ى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌردا، له‏گه‏لٌ بزووتنه‏وه‏ى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا كه ده‏لٌىٌ هه‏ردووكيان له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت ده‏جولٌيٌن، ده‏بىٌ واى دابنيٌين كه زه‏وى ئه‏ستيٌره‏يه‏كى دوور له خوٌر بووه، جا ئه‏گه‏ر به ته‏نيا دروست كرابىٌ (به‏ديهاتبىٌ) يا خود پارچه‏يه‏ك بيٌت له خوٌريٌكى تر و لىٌ‏ى جيابووبيٌته‏وه، پاشان له‏م خوٌره‏ى ئيٌمه نزيك بوويته‏وه، هه‏روه‏ها وا داده‏نيٌين (ده‏گرويٌنين) كه ئه‏و زه‏وى‏يه‏ى به‏ره‏و خوٌر ده‏هات، كاتىٌ كه هاتوٌته نيٌو ئه‏و چوارچيوه‏ى (مه‏داره‏ى) ئيٌستاى له ده‏وره‏ى خوٌردا، له خالٌيٌك هاتوٌته ناوى‏يه‏وه ده‏كه‏ويٌته روٌژئاواى خوٌر، جا ئه‏و كاته سوورٍانه‏وه‏كه‏ى له روٌژئاواوه بوٌ  روٌژهه‏لاٌت ده‏بيٌت، واته له‏گه‏لٌ رووى جوولاٌنه‏وه‏ى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا، به‏لاٌم ئه‏گه‏ر هاتنه ژووره‏كه‏ى بوٌ مه‏دارى خوٌر له خالٌيٌك بووايه، ئه‏و خالٌه بكه‏وتايه روٌژهه‏لاٌتى خوٌر ئه‏وا سوورٍانه‏وه‏كه‏ى زه‏وى له روٌژهه‏لاٌته‏وه بوٌ روٌژئاواوه ده‏بوو.

    وه به نسبه‏ت ئه‏و ريٌككارى‏يه‏ى له نيٌوان بزووتنه‏وه‏ى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌيداو سوورٍانى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا هه‏يه، كه هه‏ردووكيان له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌتن، بوٌ نموونه وا داده‏نيٌين كه ئه‏و خوٌره‏ى تر كاتىٌ زه‏وى لىٌ‏ى جودابوويته‏وه، له روٌژئاواوه بوٌ روٌژهه‏لاٌت ده‏سوورٍايه‏وه. وه به نسبه‏ت سوورٍانه‏وه‏ى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌردا له مه‏داريٌكى هاوهيٌلٌ له‏گه‏لٌ هيٌلٌى ئيستواى خوٌر، وا داده‏نيٌين كه ئه‏و خوٌره‏ى تر كاتىٌ زه‏وى لىٌ‏ى جيابوويته‏وه، كه‏وتبووه خالٌيٌكى ئه‏ستوونى له‏سه‏ر هيٌلٌى ئيستواى خوٌر.

    وه به نسبه‏تى ريٌكه‏وتنى نيٌوان زه‏وى و خوٌر له عه‏ناسر و ريٌژه‏كانياندا ده‏بىٌ وا دابنيٌين كه زه‏وى يا خود ئه‏و خوٌره‏ى تر كه زه‏وى ليٌى جيابوويته‏وه، هه‏مان ريٌژه‏و عه‏ناسرى ئه‏و خوٌره‏ى ئيٌمه‏ى تيٌدا بووه.

    وه به نسبه‏ت گونجان له نيٌوان خيٌرايى سوورٍانى زه‏وى له ده‏وره‏ى خوٌرو له ده‏وره‏ى خوٌيدا و نيٌوان خيٌرايى سوورٍانى خوٌر له ده‏وره‏ى خوٌيدا، بوٌ نموونه داده‏نيٌين ئه‏و خوٌره‏ى تر كه زه‏وى لىٌ‏ى جيابوويته‏وه، ته‏قيوه‏ته‏وه‏و به جوٌريٌك له كاتى ته‏قينه‏وه‏كه‏يدا خيٌرايه‏كى داوه به زه‏وى‏يه‏كه‏ى لىٌ‏ى جيابوويته‏وه كه له‏گه‏لٌ هه‏مان خيٌرايى بزووتنه‏وه‏ى ئه‏م خوٌره‏ى ئيٌمه يه‏كسانه.

    وه به نسبه‏ت گونجان له نيٌوان ته‏مه‏نى زه‏وى و خوٌرو گه‏رمى زه‏وى له‏سه‏ره‏تاكانى دروست بوونيدا، داده‏نيٌين كه زه‏وى وه‏ختىٌ جيابوويته‏وه له خوٌره‏كه‏ى تر، خوٌره‏كه هه‏مان ته‏مه‏نى ئه‏و خوٌره‏ى ئيٌمه‏ى هه‏بووه‏و هه‏روه‏ها زه‏وى به شيٌوه‏يه‏ك له خوٌره‏كه جيابوويته‏وه، ئه‏و گه‏رميه زوٌره‏ى پىٌ‏به‏خشيوه.

    ئينجا به‏م جوٌره‏و ئه‏گه‏ر گريمانه‏ى جيابوونه‏وه راست نه‏بىٌ، ده‏بينين هه‏بوونى هه‏موو ئه‏و دياردانه پيٌويستى به كوٌمه‏لٌيٌك ريٌكه‏وت هه‏يه كه ئيحتمالى هه‏بوونى هه‏موو ديارده‏كان زوٌر به كه‏مى داده‏نىٌ، به‏لاٌم گريمانه‏ى جيابوونه‏وه به ته‏نها بوٌ روون كردنه‏وه‏ى هه‏بوونى هه‏موو ئه‏و دياردانه‏و به يه‏كه‏وه به‏ستانيان، به‏سه.

 

 هه‏نگاوى چواره‏م:

    ده‏لٌيٌين مادام بوونى هه‏موو ئه‏و ديارده به‏دى كراوانه له زه‏ويدا شتيٌكى موحته‏مه‏ل نيه، ته‏نها به راده‏يه‏كى زوٌر كه‏م نه‏بىٌ، له‏سه‏ر ئه‏و گريمانه‏يه‏ى كه زه‏وى له‏م خوٌره جيانه‏بوويته‏وه، له‏وانه‏يه به هوٌى هه‏بوونى ئه‏و دياردانه له راستيدا، تا راده‏يه‏كى زوٌر ئه‏وه بگه‏يه‏نىٌ كه زه‏وى له‏م خوٌره جيابووبيٌته‏وه.

 

 هه‏نگاوى پيٌنجه‏م:

    پالٌپشتى نيٌوان گريمانه‏ى جيابوونه‏وه‏ى زه‏وى له‏م خوٌره‏ى خوٌمان، هه‏روه‏ك له هه‏نگاوى چواره‏مدا برٍيار دراوه، وه له نيٌوان ئيحتمال كه‏ميه‏كه‏ى هه‏بوونى ديارده‏كان له زه‏ويدا، به بىٌ ئه‏وه‏ى له‏م خوٌره‏ى خوٌمان جيابووبيٌته‏وه، هه‏روه‏ك له هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏مدا برٍيار دراوه، ده‏به‏ستيته‏وه، به‏ستانه‏وه‏ش له نيٌوان ئه‏م دوو هه‏نگاوه‏دا ماناى وايه، هه‏ر كاتىٌ ئه‏و ئيحتمال كه‏ميه‏ى له هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏مدا روون كراوه‏ته‏وه به هيٌزتر بوو، ئه‏و پالٌپشتيه‏ى له هه‏نگاوى چواره‏مدا روون كراوه‏ته‏وه، زوٌرتر و گه‏وره‏تر ده‏بىٌ.

    له‏سه‏ر ئه‏و بنچينه‏يه ده‏گه‏ينه بيردوٌزى جيابوونه‏وه‏ى زه‏وى و خوٌر، هه‏روه‏ها به‏م پروٌگرامه زانايان به ته‏واوه‏تى گه‏يشتنه باوه‏رٍهيٌنان به بيردوٌزه‏كه.

 

 

    *  *  *

 

 

 


 

چوٌن پروٌگرام بوٌسه‏لٌماندنى‏په‏روه‏ردگار به‏كارده‏هيٌنين‏

 

    پاش ئه‏وه‏ى زانيمان پروٌگرامى گشتى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى وه‏ستاو له‏سه‏ر حيسابى ئيحتماله‏كان چوٌنه‏و چى‏يه، وه پاش ئه‏وه‏ى ئه‏و پروٌگرامه‏مان له ميانه‏ى راهيٌنانه‏كانيه‏وه هه‏لٌسه‏نگاند، ئيٌستا به‏كارهيٌنانى هه‏مان پروٌگرام له‏سه‏ر به‏لٌگه هيٌنانه‏وه بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگارى زانا پياده ده‏كه‏ين، به په‏يرٍه‏وكردنى هه‏مان هه‏نگاوه‏كانى پيٌشوو:

 

 هه‏نگاوى يه‏كه‏م:

    ده‏بينين گونجانيٌكى به‏رده‏وام هه‏يه له نيٌوان ژماره‏يه‏كى زوٌر له ديارده ريٌكه‏كان و له نيٌوان پيٌويستى ئاده‏ميزاد، وه‏كوو گيان‏له‏به‏ر و ئاسان كردنى هوٌكاره‏كانى ژيانى، به شيٌوه‏يه‏ك هه‏بوونى هه‏ر جيٌگريٌك بوٌ ديارده‏يه‏ك له‏و دياردانه، ماناى كوژاندنه‏وه‏ى ژيانى ئاده‏ميزاد له‏سه‏ر زه‏وى يان په‏ككه‏وتنى ده‏گه‏يه‏نىٌ... وا له داهاتوودا هه‏ندىٌ له‏و دياردانه وه‏ك نموونه باس ده‏كه‏ين:

    زه‏وى برٍيٌك گه‏رمى له خوٌر وه‏رده‏گرىٌ بوٌ دروست بوونى ژيان و تيٌركردنى پيٌويستيه‏كانى گه‏رمايى گيان‏له‏به‏ر به‏سه‏و نه زياتره‏و نه كه‏متره. له رووى زانستى‏يه‏وه تىٌ‏بينى كراوه كه ئه‏و دووريى‏يه‏ى له نيٌوان خوٌرو زه‏ويدا هه‏يه، به ته‏واوه‏تى له‏گه‏لٌ ئه‏و برٍه گه‏رميه‏ى له‏سه‏ر ئه‏م زه‏وى‏يه بوٌ ژيان پيٌويسته گونجاوه، جا ئه‏گه‏ر بهاتايه ماوه‏كه دوو هيٌنده‏ى دوورى ئيٌستاى بووايه، ئه‏و كاته ئه‏و گه‏رميه په‏يدا نه‏ده‏بوو، به شيٌوه‏يه‏ك ماوه‏ى ژيان برٍه‏خسيٌنىٌ، وه ئه‏گه‏ر دووريه‏كه نيوه‏ى ئه‏و ماوه‏يه‏ى ئيٌستاى بووايه، ئه‏مجاره‏يان گه‏رميه‏كه دوو قات ده‏بوو، تا راده‏يه‏ك ژيان به‏رگه‏ى نه‏ده‏گرت.

    هه‏روه‏ها تىٌ‏بينى ده‏كه‏ين كه تويٌكلٌى زه‏وى و ده‏رياكان - له‏سه‏ر شيٌوه‏ى ئاويٌته (مركبات) - به‏شى هه‏ره‏زوٌرى ئوٌكسجين به خوٌوه ده‏گرن، هه‏تا له 10 به‏ش 8 به‏شه ئاوى هه‏موو جيهان پيٌك‏ديٌنىٌ. وه هه‏رچه‏نده ئوٌكسجين له رووى كيمياوى‏يه‏وه بوٌ تيٌكه‏لاٌو بوون زوٌر ئاماده‏يه، له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏شدا برٍيٌكى به ئازادى ماوه‏ته‏وه‏و به‏شدارى دروست كردنى هه‏وا ده‏كات، ئه‏و برٍه ئوٌكسجينه مه‏رجيٌكى پيٌويست له مه‏رجه‏كانى ژيان پيٌك ده‏هيٌنيٌت، چونكه گيان‏له‏به‏ران له مروٌث و ئاژه‏لٌ بوٌ ئه‏وه‏ى هه‏ناسه بده‏ن، پيٌويستيان به ئوٌكسجين هه‏يه، وه ئه‏گه‏ر زه‏وى و ده‏رياكان هه‏موو ئوٌكسجينه‏كه‏يان له نيٌو ئاويٌته‏كانه‏وه به خوٌوه بگرتبايه، ئه‏و كاته ژيان په‏يدا نه‏ده‏بوو.

    هه‏روه‏ها تىٌ‏بينى كرا كه ئه‏و ريٌژه‏يه‏ى له‏م ئوٌكسجينه ئازاده، به ته‏واوى له‏گه‏لٌ پيٌويستى مروٌث و ئاسان كردنى ژيانكارى‏يه‏كه‏ى ريٌك ده‏كه‏ويٌت، چونكه هه‏وا 21% ئوٌكسجينى تيٌدايه، وه ئه‏گه‏ر ريٌژه‏يه‏كى زياترى تيادا بووايه، ئه‏وا ژينگه به به‏رده‏وامى تووشى سووتان ده‏بوو، به پيٌچه‏وانه‏شه‏وه ئه‏گه‏ر ريٌژه‏كه كه‏متر بووايه، ئه‏و كاته ژيان په‏يدا نه‏ده‏بوو، يان زوٌر سه‏خت ده‏بوو، وه ئاگر به راده‏يه‏كى پيٌويستى ته‏واو په‏يدا نه‏ده‏بوو، بوٌ ئه‏وه‏ى ئه‏ركه‏كانى مروٌث ئاسان بكات.

    وه ديارده‏يه‏كى سروشتى ده‏بينين به به‏رده‏وامى و مليٌونه‏ها جار به دريٌژايى زه‏مان دووباره ده‏بيٌته‏وه، ئه‏و ديارده‏يه پاريٌزگارى له‏سه‏ر ئه‏و برٍه ئوٌكسجينه‏ى كه له هه‏وادا هه‏يه ده‏كات. ئه‏ويش ئه‏وه‏يه: كه مروٌث (ئاژه‏لٌيش به گشتى) له كاتى هه‏ناسه‏داندا ئوٌكسجين هه‏لٌده‏مژىٌ و خويٌن وه‏رى ده‏گرىٌ و بوٌ هه‏موو ئه‏ندامه‏كانى له‏ش دابه‏ش ده‏كرىٌ، ئه‏و ئوٌكسجينه ده‏ست به سووتاندنى خوٌراك ده‏كات، به‏م كرداره‏ش گازى دووه‏م ئوٌكسيدى كاربوٌن په‏يدا ده‏بىٌ و به‏ره‏و سى‏يه‏كان هه‏لٌده‏كشىٌ، پاشان مروٌث فرٍىٌ‏ى ده‏داته ده‏ره‏وه، به‏م جوٌره و دووباره‏بوونه‏وه‏ى ئه‏م كرداره، مروٌث و ئاژه‏لٌ به به‏رده‏وامى ئه‏م گازه به به‏رهه‏م ده‏هيٌنن، خودى ئه‏م گازه‏ش بوٌ ژيانى رووه‏ك مه‏رجيٌكى پيٌويسته. رووه‏كيش كاتىٌ گازى دووه‏م ئوٌكسيدى كاربوٌن وه‏رده‏گرىٌ، ئوٌكسجينه‏كه‏ى لىٌ جيا ده‏كاته‏وه‏و به روون و شياو بوٌ هه‏لٌمژين فرٍيٌى ده‏دات. به‏م ئالٌوگوٌرٍى‏يه‏ى نيٌوان گيان‏له‏به‏ران و رووه‏ك، توانرا پاريٌزگارى له‏سه‏ر ئه‏و برٍه ئوٌكسجينه بكرىٌ و ئه‏گه‏ر وانه‏بووايه ئه‏و ئوٌكسجينه نه‏ده‏بوو، ئاده‏ميزاديش به هيچ جوٌرىٌ ژيانى نه‏ده‏برده سه‏ر.

    ئه‏م ئالٌوگوٌرٍى‏يه له ئه‏نجامى هه‏زاران ديارده‏ى سروشتيه‏و كوٌبووينه‏وه‏و ئه‏م ديارده‏يان به‏رهه‏م‏هيٌناوه كه به شيٌوه‏يه‏كى ته‏واو له‏گه‏لٌ داخوازى‏يه‏كانى ژيان ريٌك ده‏كه‏ويٌت.

    وه‏ده‏بينين كه نايتروٌجين به‏و سيفه‏ته‏ى گازيٌكى گرانه‏و له بىٌ جوولٌه‏يى نزيكه، كاتىٌ كه له هه‏وادا له‏گه‏لٌ ئوٌكسجين تيٌكه‏لٌ ده‏بيٌت، خه‏ستى ئوٌكسجين به راده‏و شيٌوه‏يه‏كى پيٌويست كه‏م ده‏كاته‏وه، بوٌ ئه‏وه‏ى سوودى لىٌ‏وه‏ربگيرىٌ، ليٌره‏دا ده‏بينين كه ئه‏و بره ئوٌكسجينه‏ى به ئازادى له ئاسماندا ماوه‏ته‏وه، به ته‏واوى گونجاوه له‏گه‏لٌ ئه‏و برٍه نايتروٌجينه‏ى له ئاسماندا ئازاده، واته برٍه‏كه‏ى يه‏كه‏م يارمه‏تى برٍه‏كه‏ى دووه‏م ده‏دات بوٌ ئه‏وه‏ى له خه‏ستيه‏كه‏ى كه‏م كاته‏وه. وه ئه‏گه‏ر ئوٌكسجين زياتر بووايه يان نايتروٌجين كه‏متر بووايه، ئه‏وا كه‏م كردنه‏وه‏ى خه‏ستى پيٌويست رووى نه‏ده‏دا.

    وه تىٌ‏بينى ده‏كه‏ين كه هه‏وا له زه‏ويدا برٍيٌكى ديارى‏كراوه، له‏وانه‏يه به‏شيٌك له مليوٌنى به‏شى گوٌى زه‏وى نه‏بيٌت، ئه‏و برٍه هه‏وايه به ته‏واوه‏تى له‏گه‏لٌ ئاسان كردنى ژيانى مروٌث له‏سه‏ر زه‏ويدا گونجاوه، چونكه ئه‏گه‏ر ريٌژه‏ى هه‏وا هه‏نديٌك زياتر يان كه‏متر بووايه، ژيان نه‏ده‏بوو يان سه‏خت ده‏بوو، له‏به‏ر ئه‏وه‏ى زيادييه‏كه‏ى زيادبوونى پالٌه‏په‏ستوٌى هه‏وا له‏سه‏ر مروٌث ده‏گه‏يه‏نىٌ، تا راده‏يه‏ك نه‏توانرىٌ خوٌى له‏به‏ر رابگيردرىٌ و كه‏م بوونه‏كه‏شى ماوه‏دانه به‏و نه‏يزه‏كانه‏ى كه هه‏موو شه‏و به چاو ده‏بينريٌن بوٌ ئه‏وه‏ى به ئاسانى هه‏وا ببرٍىٌ و ئه‏وه‏ى له‏سه‏ر زه‏ويدا هه‏يه له گيان‏له‏به‏ران له‏ناوى به‏رىٌ.

    وه تىٌ‏بينى ده‏كه‏ين كه ئه‏ستوورى تويٌكلٌى زه‏وى كه دووه‏م ئوٌكسيدى كاربوٌن و ئوٌكسجين هه‏لٌده‏مژىٌ، به شيٌوه‏يه‏ك ديارى كراوه، ماوه‏ى نادات هه‏موو گازه‏كان هه‏لٌمژىٌ، جا ئه‏گه‏ر ئه‏ستوورييه‏كه‏ى زيارت بووايه، ده‏يتوانى هه‏مووى هه‏لٌمژىٌ و رووه‏ك و ئاژه‏لٌ و ئاده‏ميزاد له‏ناو ده‏چوون.

    وه تىٌ‏بينى ده‏كه‏ين دوورى مانگ له زه‏وى ماوه‏يه‏كى ديارى كراوه به ته‏واوه‏تى له‏گه‏لٌ ئاسان كردنى ژيانى مروٌث له‏سه‏ر زه‏ويدا ده‏گونجىٌ، وه ئه‏گه‏ر ماوه‏كه هه‏نديٌكى تر كورت بووايه، ئه‏و كاته شه‏پوٌلى ده‏ريا هيٌنده به هيٌزو زياد ده‏بوو، له‏وانه‏يه چياكانى له جيٌگاى خوٌيدا لاببردايه.

    وه تىٌ‏بينى هه‏بوونى چه‏ند خويٌكى سروشتى له گيان‏له‏به‏رانى جوٌراوجوٌر ده‏كه‏ين، ئه‏گه‏ر ئه‏و خووه سروشتيه شتيٌكى غه‏يبى بىٌ و تىٌ‏بينى و هه‏ستى راسته‏وخوٌ قه‏بولٌ نه‏كات، ئه‏وا ئه‏و ره‏وشته‏ى ده‏رى ده‏برٍىٌ، غه‏يبى نيه، به‏لٌكو ديارده‏يه‏كه به ته‏واوى بوٌ تيٌبينى زانستى ده‏شىٌ، جا ئه‏و ره‏وشته خووداره يه‏كيٌكه له هه‏زاران له‏و خووانه‏ى كه مروٌث له ژيانى روٌژانه‏يدا يان له توٌزينه‏وه زانستيه‏كانيدا زانيويه‏تى و به به‏رده‏وامى له‏گه‏لٌ ئاسان‏كردن و پاراستنى ژيان ده‏گونجىٌ. وه جاريش وايه به رٍاده‏يه‏كى زوٌر سه‏خت و هونه‏ركارى ده‏گات، وه كاتىٌ ئه‏م ره‏وشته بوٌ يه‏كه‏كانى دابه‏ش ده‏كه‏ين، ده‏رده‏كه‏وىٌ كه وا هه‏ر يه‏كه يه‏ك له شويٌنيٌك داندراوه به ته‏واوى له‏گه‏لٌ ئه‏ركى ئاسان كارى و پاراستنى ژيان ريٌك ده‏كه‏وىٌ. وه هه‏روه‏ها پيٌك‏هاته‏ى فيسيوٌلوٌژى[8]، ئاده‏ميزاد نموونه‏ى مليوٌنه‏ها ديارده‏ى سروشتى و فيسيوٌلوٌژيه و هه‏ر ديارده‏يه‏كيش له دروست بوونى روٌلٌى فيسيولوٌژى خوٌيدا و په‏يوه‏ندييه‏كانى له‏گه‏لٌ ديارده‏كانى تر به به‏رده‏وامى له‏گه‏لٌ ئه‏ركى ئاسان كارى و پاراستنى ژيان ريٌك ده‏كه‏وىٌ. بوٌ نموونه كوٌمه‏لٌيٌك له‏م دياردانه وه‏رده‏گرين كه به يه‏كه‏وه به‏ستراون به شيٌوه‏يه‏ك به ته‏واوى له‏گه‏لٌ ئه‏ركى بينين و هه‏ست پيٌكردن به شته‏كان، به جوٌريٌكى سوودبه‏خش ريٌك ده‏كه‏ون.

    كاتىٌ عه‏ده‏سه‏ى چاو هه‏ندىٌ ويٌنه ده‏خاته سه‏ر شه‏به‏كيه كه له نوٌ نهوٌم پيٌك هاتووه‏و له نهوٌمى دواييدا مليوٌنه‏ها ستوونى راست و ستوونى پيٌچاو پيٌچى تيٌدايه‏و هه‏موويان له زنجيره‏يه‏كدا ريٌكخراون كه له‏گه‏لٌ ئه‏ركى بينين و په‏يوه‏ندييه‏كانى نيٌوان يه‏كتر و په‏يوه‏ندى هه‏موويان به عه‏ده‏سه‏وه ريٌك ده‏كه‏ويٌت و ئه‏گه‏ر به شيٌوه‏يه‏كى كاتى چوٌنيه‏تى ره‏نگ‏دانه‏وه‏ى ويٌنه‏كه به شيٌوه‏يه‏كى سه‏راو پيٌش له‏سه‏ر عه‏ده‏سه‏كه‏مان لابرد، بوٌ ئه‏وه‏ى شته‏كان به سه‏ره‏و پيٌشى هه‏ست پىٌ‏بكه‏ين، ئه‏وا بينين به‏م قوٌناغه نه‏به‏ستراوه‏ته‏وه، به‏لٌكو دووباره ويٌنه‏كه له مليوٌنه‏ها ئه‏و ورده ده‏مارانه‏ى بوٌ ميٌشك ده‏چن ريٌكخراوه‏ته‏وه هه‏تا شيٌوه‏ى سروشتى خوٌى وه‏رده‏گرىٌ، جا له‏م كاته‏دا كرده‏وه‏ى بيٌنين ته‏واو ده‏بىٌ و شته‏كان به ئاسايى ده‏بينريٌن و ئينجا ليٌره‏دا به شيٌوه‏يه‏كى ته‏واو له‏گه‏لٌ ئاسان‏كارى‏يه‏كانى ژيان ريٌك ده‏كه‏ويٌت.

    هه‏تا بوٌن و جوانى وه‏كو ديارده‏يه‏كى سروشتى روٌلٌى خوٌى ده‏گيٌرٍىٌ، ده‏بينين له‏و شويٌنانه ده‏رده‏كه‏ون كه له‏گه‏لٌ ئه‏ركى ئاسان‏كارى ژيان ريٌك ده‏كه‏ون، هه‏تا ئه‏و گولاٌنه‏ى كه ئه‏ركى چاككردنيان بوٌ زينده‏وه‏ران جىٌ ماوه ده‏بينين چه‏ند سيفاتى پيٌويستى وه‏ك بوٌنى فريوده‏ر و ره‏نگى جوانى راكيٌشه‏رى پىٌ‏به‏خشراوه به شيٌوه‏يه‏ك له‏گه‏لٌ راكيٌشانى زينده‏وه‏ران بوٌ گولٌه‏كه‏و ئاسان كردنى ئه‏ركى چاككردن ريٌك بكه‏ويٌت، له كاتيٌكدا ئه‏و گولاٌنه‏ى كه با چاكيان ده‏كات ئه‏و سيفاته فريوده‏رانه‏ى تيٌدا نيه.

    به شيٌوه‏يه‏كى گشتى ديارده‏ى جووت بوون و گونجانى ته‏واو له نيٌوان شيٌوه‏ى فيسيوٌلوٌژى نيٌرو مىٌ‏يه‏تى له ئاده‏ميزاد و به‏شه‏كانى ئاژه‏لٌ و رووه‏ك به‏و شيٌوه‏يه‏ى كه ليٌك كارى و به‏رده‏وام بوونى ژيان مسوٌگه‏ر بكات، ئه‏وه‏شيان ديارده‏يه‏كى‏ترى دونيا بوونه بوٌ ريٌكه‏وتن له نيٌوان ئه‏ركى ئاسان كردنى ژيان و سروشتدا.

    خودا له قورئانى پيروٌز دا ئايه‏تى 18 له سووره‏ى نه‏حل ده‏فه‏رموىٌ: «و إنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ الله لا تُحْصُوها إنَّ الله لَغَفُورٌ رَحيم» - واته: ئه‏گه‏ر نيعمه‏تى خودا بژميٌرن، بوتان ناژميٌردرىٌ... دياره خودا بىٌ‏خه‏وش‏و به به‏زه‏يى‏يه. ئا ئه‏وه بوو هه‏نگاوى يه‏كه‏م.

 

 هه‏نگاوى دووه‏م:

    ده‏بينين كه ئه‏و گونجانه به‏رده‏واميه‏ى له نيٌوان ديارده‏ى سروشت و له نيٌوان ئه‏ركى مسوٌگه‏ركردن و ئاسان كردنى ژياندا هه‏يه، ده‏توانرىٌ له مليوٌنه‏ها حالٌه‏تدا به يه‏ك گريمانه مانا لىٌ‏بدريٌته‏وه كه ئه‏وه‏يه: بوٌ ئه‏و دونيا بوونه دروست‏كه‏ريٌكى زاناو به توانا هه‏يه، كه له‏م زه‏ويه‏دا هه‏موو پيٌويستيه‏كانى ژيان و ئه‏ركه ئاسان‏كارى‏يه‏كانى په‏يدا كردووه، جا ئه‏و كاته ئه‏و گريمانه‏يه هه‏موو ئه‏و ريٌكه‏وتانه‏و گونجاوانه ده‏گريٌته‏وه خوٌى.

 

 

 هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏م:

    ده‏پرسين ئه‏گه‏ر گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانا له راستيدا سه‏لٌميٌنراو نه‏بىٌ، راده‏ى ئيحتمالى بوونى هه‏موو ئه‏و ريٌكه‏وتانه له نيٌوان ديارده سروشتيه‏كان و نيٌوان ئه‏ركى ئاسان كردنى ژيان به بىٌ ئه‏وه‏ى مه‏به‏ستيٌكى نيازدار هه‏بىٌ چه‏نده؟ ئاشكرايه كه بوونى ئه‏و ئيحتماله ماناى وايه ده‏بىٌ كوٌمه‏لٌيٌكى زوٌر له ريٌكه‏وت گريمانه بكرىٌ، وه‏ك له نموونه‏كه‏ى پيٌشوودا، ئه‏گه‏ر ئيحتمالى ئه‏و نامه‏يه‏ى بوٌت پوٌست كراوه له براكه‏ته‏وه نه‏بىٌ، به‏لٌكو له كه‏سيٌكى تره‏وه بىٌ، به‏لاٌم له هه‏موو سيفاته‏كانيدا پيٌى ده‏چىٌ، زوٌر دووربىٌ، له‏به‏ر ئه‏وه‏يه چونكه له حيسابى ئيحتمالدا گريمانه‏ى (به ده‏گمه‏ن روو ده‏دات) پيٌك چوون له هه‏زار سيفه‏تدا به راده‏يه‏كى زوٌر روودانى كه‏مه، جا چوٌن باوه‏رٍده‏كه‏ى به ئيحتمالى ئه‏و زه‏وى‏يه‏ى له‏سه‏رى ده‏ژين، به‏و هه‏موو شتانه‏ى تيدايه، ده‏بىٌ له دروست كردنى مادده‏يه‏كى بىٌ ئامانج بىٌ، به‏لاٌم له مليوٌنه‏ها مليوٌنه‏ها سيفات له‏گه‏لٌ دروستكه‏رى زانا (كارزانى ئامانجدار) پيٌك بچن و يه‏كتر بگرنه‏وه.

 

 هه‏نگاوى چواره‏م:

    به راده‏يه‏ك گومانى تىٌ‏نه‏كه‏وىٌ، لايه‏نگيرى ئه‏و گرمانه‏يه‏ى له هه‏نگاوى دووه‏مدا خستمانه روو ده‏كه‏ين و به‏رٍاستى داده‏نيٌين، واته دروستكه‏ريٌكى زانا هه‏يه.

 

 هه‏نگاوى پيٌنجه‏م:

    نيٌوان ئه‏و لايه‏نگيرى‏يه‏ى هه‏نگاوى چواره‏م و ئه‏و كه‏مى ئيحتماله‏ى له هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏مدا برٍياريمان داوه په‏يوه‏ند ده‏كه‏ين، له‏به‏ر ئه‏وه‏ى ئيحتماله‏كه‏ى هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏م هه‏رچه‏ند ژماره‏ى ريٌكه‏وته‏كانى كه پيٌويسته گريمانه بكرىٌ زياتر بىٌ (وه‏كو له پيٌشتر زانيمان) ئه‏و كه‏متر ده‏بىٌ جا شتيٌكى سروشتيه ئه‏م ئيحتماله كه‏م بيٌت، تا راده‏يه‏ك ئيحتماله‏كانى هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏م له به‏لٌگه هيٌنانه‏وه له‏سه‏ر هه‏ر ياساييٌكى زانستى، ويٌنه ناكات، چونكه ژماره‏ى ريٌكه‏وته‏كانى ده‏بىٌ گريمانه بكرىٌ له ئيحتماله‏كه‏ى هه‏نگاوى سىٌ‏يه‏م. ليٌره‏دا ژماره‏يان زوٌرتره له هه‏ر ئيحتماليٌكى هاوتا، وه هه‏ر ئيحتماليٌكى له‏م چه‏شنه. جا پيٌويسته له ناو بچىٌ[9].

    به‏م جوٌره ده‏گه‏ينه ئه‏نجاميٌكى بن برٍ كه ده‏لٌىٌ دروستكه‏ريٌكى زانا بوٌ ئه‏و دونيا بوونه هه‏يه به به‏لٌگه‏ى ئه‏و هه‏موو نيشانانه‏ى بوٌ زانين هاتووه، له‏گه‏لٌ پاشماوه‏ى ئه‏و شتانه‏ى ريٌكخراون و له بونه‏وه‏ردا هه‏يه. خودا له قورئانى پيروٌز دا له سوره‏ى فوسيله‏ت، ئايه‏تى 53 بوٌ ئه‏و مه‏به‏سته‏ى سه‏ره‏وه ئاماژه ده‏كات و ده‏فه‏رموىٌ:

    «سَنُريهِم آياتِنا فِى الْأَفاقِ وَ فِى أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى‏ كُلُّ شََى‏ءٍ شَهِيد» - واته: به زوويى نيشانه‏كانى خوٌمان له ئاسوٌى دونيا (وه‏كو مانگ و روٌژ و ئه‏ستيٌره)و له نيٌو ده‏روونى گيانياندا (وه‏كو ميٌشك، دلٌ، خويٌن، ئيٌسك) به وانه نيشان ئه‏ده‏ين، تا بوٌيان ده‏ركه‏وىٌ كه به‏رٍاستى ئه‏و هه‏قه، ئايا ئه‏وه به‏س نيه كه به‏رٍاستى په‏روه‏ردگارت به‏سه‏ر هه‏موو شتيٌكدا شايه‏دو حازره...

    هه‏روه‏ها له سووره‏ى به‏قه‏ره‏دا، ئايه‏تى 164 دا ده‏فه‏رموىٌ:

    « إِنَّ فِى خَلْقِ السَّمواتِ وَالْاَرضِ وَاخْتِلافِ اللَّيلِ وَالنَّهارِ وَالْفُلْكِ الَّتى تَجْرِى فِى الْبَحرِ بِمَا يَنْفَعُ النَّاسَ و مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ السَّماءِ مِنْ مَاء فَأَحْيَا بِهِ‏الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ بَثَّ فِيها مِنْ كُلُّ دَابَّةِ و تَصْرِيفِ الرِّياح وَالسَّحابِ الْمُسَخَّر بَيْنَ السَّماءِ والاَْرْضِ لِأَيَات لِقَومٍ يَعْقِلون» - واته: به‏رٍاستى له به‏ديهاتنى ئاسمان و زه‏ويدا و هاتن و چوونى شه‏و و روٌژ و گه‏ميٌگه‏لىٌ كه له ده‏ريا دا بوٌ قازانج گه‏ياندن به خه‏لٌك ئه‏گه‏رٍيٌن، وه ئاوىٌ كه خوا له ئاسمانه‏وه باراندى، جا له سويٌنگه‏ى (ئه‏و باران و ئاوه‏وه) زه‏وى دواى مردن و وشك هه‏لٌگه‏رٍان، زيندوو كرايه‏وه‏و هه‏موو جوٌره گيان‏له‏به‏ريٌكى تيٌدا بلاٌو كرده‏وه، وه هه‏روه‏ها گه‏رٍانى با (له‏م لا بوٌ ئه‏و لا)و هه‏ورىٌ كه موسه‏خه‏رى (فه‏رمانى خوايه) به‏رٍاستى (ئه‏وانه) نيشانه‏گه‏ليٌكن بوٌ هوٌزىٌ كه ژيرن و بير ده‏كه‏نه‏وه.

    هه‏روه‏ها له سووره‏ى مولكدا، ئايه‏تى 3و 4 ده‏فه‏رموى:ٌ

    «فارْجِعِ الْبَصَر هَلْ تَرَى‏ مِنْ فُطُورٍ ثُمَّ ارجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَينِ يَنْقَلِب إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئاً وَ هُوَ حَسِير» - واته: جا جارىٌ تر پيا بچوٌوه و بوٌى برٍوانه بزانه ئايا له‏ت بوون و كه‏م و كورٍى ده‏بينى؟ له پاشان جارىٌ تريش (به دونياى بوونا) بنوارٍه سه‏رئه‏نجام چاوت (بوٌ ديتنى كه‏م و كورٍى به ماندويى) ده‏گه‏رٍيٌته‏وه لات، وه له حالٌيٌكدايه ماندوو و بىٌ هيٌزه.

 

 

    *  *  *

 

  

 

    دامه‏زراوه‏ى ئيمامى عه‏لى‏عليه السلام، دامه‏زراوه‏يه‏كى ئيسلامى‏يه، بايه‏خ ئه‏دا به بيرو باوه‏رٍى ئيسلامى، به‏م بوٌنه‏وه هه‏ر په‏رٍاو وبلاٌوكراوه‏يه‏ك له‏سه‏ر رىٌ‏و ره‏سمى بيٌت، چاپ و وبلاٌوى ئه‏كاته‏وه، وه‏كو كتيٌبى بيرو باوه‏رٍ، ئه‏حكامى شه‏ريعه‏ت، ژيانى پيٌغه‏مبه‏رصلى الله عليه وآله، ژيانى ئيمامه‏كان‏و يارانى پيٌغه‏مبه‏ر. ئه‏م دامه‏زراوه‏يه به‏رهه‏مى فه‏رهه‏نگى خوٌى به زياتر له بيست زمانى زيندوى دونيا، وه يه‏كىٌ له‏وانه زمانى كوردى له ئاسته‏كانى جياواز بلاٌو ئه‏كاته‏وه.

 ئه‏گه‏ر بابه‏ت‏و ليٌكوٌلٌيٌنه‏وه‏و نووسين هى نووسه‏ره‏كانى به‏ناوبانگى كوٌمه‏لٌگاى ئيسلامى بيٌت، زوٌرتر بايه‏خيان پىٌ ئه‏درىٌ.

 

    سه‏ركسه‏وتن به ده‏ست خوايه‏

 

 

 

    به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى‏

 

    پيٌش ئه‏وه‏ى له‏باره‏ى به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار بدويٌين، ده‏بىٌ بپرسين به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى چى‏يه‏و بزانين جياوازى نيٌوانى و نيٌوان به‏لٌگه‏ى زانستى چى‏يه‏و به‏شه‏كانى ئه‏م به‏لٌگه‏يه چين؟

    به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى بوٌ سىٌ به‏ش دابه‏ش ده‏كرىٌ كه ئه‏وانه‏ن:

    به‏لٌگه‏ى بيركارى، به‏لٌگه‏ى زانستى و به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى.

    جا به‏لٌگه‏ى بيركارى: ئه‏و به‏لٌگه‏يه كه ته‏نها له‏سه‏ر ئاستى بيركارى و مه‏نتقى ويٌنه‏يى (شيٌوه‏يى) به‏كار ديٌت، ئه‏و به‏لٌگه‏يه هه‏رده‏م ده‏وه‏ستيٌته سه‏ر مه‏بده‏ئيٌكى بنچينه‏يى كه مه‏بده‏ئى دژايه‏تى نه‏كردنه‏و ده‏لٌىٌ: پيتى (ئه‏لف) هه‏ر (ئه‏لف)ه‏و هه‏رگيز نابى (ئه‏لف) نه‏بىٌ. جا هه‏ر به‏لٌگه‏يه‏ك پشت به‏م مه‏بده‏ئه‏و ئه‏و ئه‏نجامانه‏ى ليٌى ده‏بيٌته‏وه ببه‏ستىٌ، پيٌى ده‏لٌيٌن به‏لٌگه‏ى بيركارى كه هه‏موو لايه‏ك پيٌى رازين و باوه‏رٍى پىٌ‏ده‏كه‏ن. وه به‏لٌگه‏ى زانستيش : ئه‏و به‏لٌگه‏يه كه له ميانه‏ى زانيارى‏يه سروشتيه‏كان به‏كار هاتووه‏و له‏سه‏ر ئه‏و زانياريانه‏ى به هوٌى هه‏ست پيٌكردن و ئيستقرايى زانستيه‏وه سه‏لٌميٌنراوه، بناغه ده‏گرىٌ. هه‏روه‏ها پشت به مه‏بده‏ئه‏كانى به‏لٌگه‏ى بيركاريش ده‏به‏ستىٌ.

    به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فيش ئه‏و به‏لٌگه‏يه‏يه كه بوٌ سه‏لٌماندنى بابه‏تى رووداويٌكى واقيعى له جيهانى ده‏ره‏وه دا پشت به مه‏بده‏ئه‏كانى به‏لٌگه‏ى بيركارى و زانيارى‏يه ئاوه‏زييه‏كان ده‏به‏ستىٌ (زانيارييه ئاوه‏زييه‏كانيش بريتين له‏و زانياريانه‏ى پيٌويستى به هه‏ست كردن و تاقى كردنه‏وه نيه).

    ئه‏وه‏ش ئه‏وه ناگه‏يه‏نىٌ كه به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى پشت به زانيارييه‏كانى هه‏ست پيٌكردن يا خود ئيستقرايى نابه‏ستىٌ، به‏لاٌم ماناى وايه، ته‏نها به‏و زانياريانه‏وه ناوه‏ستيٌت و به‏لٌكو له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏شدا يا خود به شيٌوه‏يه‏كى سه‏ر به خوٌ له چوارچيٌوه‏ى به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه بوٌ كيٌشه‏يه‏ك كه ده‏يه‏وىٌ بيسه‏لٌميٌنىٌ پشت به زانيارى‏يه ئاوه‏زييه‏كان ده‏به‏ستيٌت.

    كه‏واته به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى له هه‏لٌس و كه‏وته‏كانى ده‏رباره‏ى ئه‏و زانيارى‏يه ئاوه‏زييانه‏ى كه مه‏بده‏ئه‏كانى به‏لٌگه‏ى بيركارى نايان گريٌته‏وه خوٌى له‏گه‏لٌ به‏لٌگه‏ى زانستى له هه‏مان هه‏لٌويٌستدا جياوازى هه‏يه.

    وه له‏سه‏ر بنچينه‏ى ئه‏و بوٌچوونه‏ى كه به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فيمان پىٌ پيٌناسه كرد، له‏وانه‏يه رووبه‏رووى ئه‏م پرسياره ببينه‏وه:

    ئايا ده‏توانرىٌ پشت به زانيارييه ئاوه‏زى‏يه‏كان ببه‏سترىٌ، واته ئه‏و زانياريانه‏ى كه عه‏قل وه‏حى ده‏كات، بىٌ ئه‏وه‏ى پيٌويستى به هه‏ست كردن و تاقى كردنه‏وه، وه يا خود ئيستقرايى زانستى هه‏بيٌت؟

    له وه‏لاٌمدا ده‏لٌيٌين: به‏لٌىٌ، چونكه ليٌره‏دا زانيارييه‏كان ئه‏و شتانه ده‏گريٌته خوٌى كه ره‏زامه‏ندى و باوه‏رٍى هه‏موو لايه‏كى به ده‏ست هيٌناوه، وه‏كوو مه‏بده‏ئى دژايه‏تى نه‏كردن كه هه‏موو به‏لٌگه بيركارييه‏كانى له‏سه‏ر ده‏وه‏ستىٌ، وه ئه‏وه‏ش مه‏بده‏ئيٌكه ئيٌمه له‏سه‏ر بنچينه‏ى ئاوه‏زى باوه‏رٍمان پيٌى هه‏يه، نه‏وه‏ك له‏سه‏ر بنچينه‏ى به‏لٌگه‏و تاقى كردنه‏وه‏كان له ميانه‏ى ئيستقراوه، به‏لٌگه‏شمان بوٌ ئه‏م واتايه ئه‏وه‏يه كه پله‏ى باوه‏رٍمان به‏م مه‏بده‏ئه به ژماره‏ى تاقى كردنه‏وه‏كان و ئه‏و به‏لٌگانه‏ى له‏گه‏لٌى ريٌك ده‏كه‏ون ناگوٌرٍىٌ: با راهيٌنانيٌكى حيسابى ئاسان و ئاشكرا بوٌ ئه‏م مه‏بده‏ئه وه‏ربگرين: وه‏كو ئه‏و راهيٌنانه كه ده‏لٌىٌ: 2+2 = 4. جا باوه‏رٍمان به‏رٍاستى ئه‏و هاوكيٌشه حيسابيه ئاسانه، باوه‏رٍيٌكى بنه‏رٍه‏تى‏يه‏و نه‏گوٌرٍه، به تىٌ‏بينى به‏لٌگه‏كان زياد نابىٌ، به‏لٌكو ئيٌمه ئاماده نين گوىٌ له گه‏واهيه‏كى پيٌچه‏وانه بگرين و ئه‏گه‏ر گوتيان 2+2 له حالٌه‏تيٌكدا يه‏كسانه به پيٌنج يا به سىٌ، به‏رٍاستى نازانين، ئه‏وه‏ش ماناى وايه باوه‏رٍمان به‏رٍاستيه‏كه‏ى تر به به‏لٌگه‏ى هه‏ست پيٌكردن و تاقى كردنه‏وه نه‏به‏ستراوه‏ته‏وه. چونكه ئه‏گه‏ر وانه‏بووايه، ئه‏وا ئه‏نجامى تاقى كردنه‏وه‏كان كارى ده‏كرده سه‏ر پله‏ى باوه‏رٍه‏كه‏و به گويٌره‏ى ئه‏نجامه‏كانى گوٌرٍانى به‏سه‏ردا ده‏هات.

    جا ئه‏گه‏ر ئيٌمه به ته‏واوى و به دلٌنيايى‏يه‏وه باوه‏رٍمان به‏م راستيه هه‏يه له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏ى به هه‏ست و تاقى كردنه‏وه‏ش نه‏به‏سترابيٌته‏وه، ئه‏وه زوٌر سروشتيه هه‏ندىٌ جار بتوانين باوه‏رٍ به زانيارى‏يه ئاوه‏زى‏يه‏كان بكه‏ين كه به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى پشتى پىٌ ده‏به‏ستىٌ.

    به واتايه‏كى تر: ره‏ت كردنه‏وه‏ى به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى ته‏نها له‏به‏ر ئه‏وه‏ى پشت به زانيارييه ئاوه‏زييه‏كان ده‏به‏ستىٌ كه به تاقى كردنه‏وه‏و ئيستقراوه نابه‏ستريٌته‏وه له هه‏مان كاتدا ره‏ت كردنه‏وه‏ى به‏لٌگه‏ى بيركاريش (الرياضى) ده‏گه‏يه‏نىٌ، چونكه ئه‏ويشيان پشت به مه‏بده‏ئى دژايه‏تى نه‏كردن ده‏به‏ستىٌ كه له‏و باوه‏رٍه داين به تاقى كردنه‏وه‏و ئيستقراوه[10] نه‏به‏ستراوه‏ته‏وه.

 

    چه‏ند نموونه‏يه‏ك له به‏لٌگه‏كانى فه‏لسه‏فى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار

    ئه‏م به‏لٌگه‏يه پشت به‏م سىٌ كيٌشه‏يه‏ى خواره‏وه ده‏به‏ستىٌ:

    يه‏كه‏م: له‏سه‏ر ئه‏و واتايه‏ى كه ده‏لٌىٌ: هه‏ر رووداويٌك هوٌى هه‏بيٌت بوٌ هه‏بوونى يارمه‏تى له هوٌيه‏كه‏ى وه‏رده‏گرىٌ. وه ئه‏و كيٌشه‏يه‏ش مروٌث به هه‏ستى فيتريه‏وه پيٌى ده‏زانىٌ و ئيستقراى زانستيش به به‏رده‏وامى دووپاتى ده‏كاته‏وه.

    دووه‏م: له‏سه‏ر ئه‏و كيٌشه‏يه‏ى ده‏لٌىٌ: هه‏ر كاتىٌ له هه‏ر شتيٌكدا پله‏ى جياواز به دياركه‏وت و پله‏كان هه‏نديٌكيان له هه‏نديٌكيان ته‏واوترو به هيٌزتر بوون، جا ئه‏وه‏ى پله‏كه‏ى كه‏متره‏و ناوه‏روٌكه‏كه‏ى نزمتره، ناتوانرىٌ وه‏كو هوٌيه‏ك بوٌ هه‏بوونى به‏رزترين پله دابنرىٌ. جا گه‏رمى چه‏ند پله‏يه‏كى هه‏يه‏و زانين چه‏ند پله‏يه‏كى هه‏يه‏و رووناكى چه‏ند پله‏يه‏كى هه‏يه، هه‏نديٌكيان به هيٌزو ته‏واوترن له هه‏نديٌكيان. جا هه‏رگيز نابىٌ به‏رزترين پله‏ى گه‏رمى له نزمترين پله‏كه‏ى بيٌته ئه‏نجام، وه هه‏روه‏ها ناشىٌ مروٌث زانياريه‏كى ته‏واوى زمانى ئينگليزى له كه‏سيٌك وه‏ربگرىٌ كه خودى ئه‏و كه‏سه برٍيٌكى كه‏م و دياركراوى لىٌ ده‏زانىٌ يا خود هه‏ر هيچى لىٌ نازانىٌ، ديسان رووناكيه‏كى كه‏م ناتوانى رووناكيه‏كى گه‏وره‏تر به ده‏ست بهيٌنىٌ، چونكه هه‏ر پله‏يه‏كى به‏رز زياده‏يه‏كى جوٌرى و چه‏شنى (نوعيه‏و كيفيه) له‏سه‏ر پله‏يه‏كى له خوٌى نزمتر ده‏گه‏يه‏نىٌ. ئه‏و زياده‏يه جوٌرى‏يه هه‏رگيز ناتوانىٌ شتيٌك ببه‏خشىٌ كه خوٌى نى‏يه‏تى. وه‏ك ئه‏وه‏ى بته‏وىٌ پاره بده‏ى به پروٌژه‏يه‏ك هه‏رگيز ناتوانى به راده‏يه‏كى زياتر له سه‏رمايه‏كه‏تى بوٌ ته‏رخان بكه‏يت.

    سىٌ‏يه‏م: مادده له گوٌرٍان و پيٌشكه‏وتنه به‏رده‏واميه‏كه‏يدا ويٌنه‏ى جوٌراوجوٌر له راده‏ى گوٌرٍان و پله‏ى خه‏سته‏يه‏كه‏ى وه‏رده‏گرىٌ، جا گه‏رديله‏يه‏كى بچووكى ئاو، نه ژيان و نه هه‏ستى تيٌدايه، به‏شيٌك له به‏شه‏كانى مادده ده‏گه‏يه‏نىٌ، وه نوتفه‏ى ژيان كه له دروست بوونيدا رووه‏ك و ئاژه‏لٌ (پروٌتوٌبلازم) هاوبه‏شى ده‏كه‏ن، ويٌنه‏يه‏كى به‏رزترى هه‏بوونى مادده ده‏گه‏يه‏نىٌ. هه‏روه‏ها (ئه‏ميبيا) كه له ئاژه‏لٌه تاك شانه به‏چاو نه‏بينراوه‏كان ده‏ژميٌردريٌت، ويٌنه‏يه‏كى پيٌشكه‏وتوترى مادده ده‏گه‏يه‏نىٌ، وه هه‏روه‏ها مروٌث ئه‏و گيان‏له‏به‏ره ژير و هزرداره، له‏م دونيا بوونه‏دا له به‏رزترين شيٌوه‏كانى هه‏بوون ده‏ژميٌردريٌت.

    وه له‏باره‏ى ئه‏و ويٌنه جوٌراوجوٌرانه (جياوازانه) له بووندا ئه‏م پرسياره‏ى خواره‏وه خوٌى ده‏سه‏پيٌنىٌ:

    ئايا جياوازى نيٌوان ئه‏م ويٌنانه ته‏نها جياوازى‏يه‏كى چه‏ندى‏يه له ژماره‏ى گه‏رديله‏و عه‏ناسره‏كان و هه‏روه‏ها جياوازى په‏يوه‏ندى‏يه ئاميٌركارى‏يه‏كانه له نيٌوانيادا يا خود ئه‏وه جياوازى‏يه‏كى جوٌرى و چه‏شنى‏يه به پله‏ى جياجيا بوون و قوٌناغه‏كانى گوٌرٍان و پيٌشكه‏وتن و ته‏واو بوون ده‏رده‏برٍىٌ؟ به واتايه‏كى تر ئايا جياوازى نيٌوان خوٌلٌ و مروٌث كه خوٌى له خوٌلٌ دروست بووه، ته‏نها ژماره‏يى‏يه يا خود ئه‏وه جياوازى‏يه كه له نيٌوان دوو پله‏ى بوون و دوو قوٌناغى گوٌرٍانكارى و پيٌشكه‏وتن و ته‏واو بوون، وه‏كو جياوازى نيٌوان رووناكى كه‏م و رووناكى زوٌرى به هيٌزه؟

    مروٌث به زانايى فيترى خوٌى له‏وه‏تى ئه‏و پرسياره‏ى له خوٌى كردووه، باوه‏رٍى هيٌناوه كه ئه‏و شيٌوانه چه‏ند جوٌريٌكن له هه‏بوون‏و قوٌناغه‏كانى ته‏واو بوون، جا ژيان پله‏يه‏كى بالاٌى بوونى مادده‏يه، وه خودى ئه‏م پله‏يه‏ش بنبرٍ نيه، به‏لٌكو ئه‏ويش پله‏داره‏و هه‏ر كاتىٌ ژيان ناوه‏روٌكيٌكى نوىٌ وه‏ربگرىٌ، پله‏يه‏كى گه‏وره‏تر ده‏رده‏برٍىٌ، وه ليٌره‏دا ژيانى گيان‏له‏به‏رى هه‏ست‏دار و هزردار به ماناترو پله گه‏وره‏تره له ژيانى رووه‏ك و هه‏روه‏ها...

    به‏لاٌم هزرى ماددى ئه‏وه سه‏د سالٌ زياتره دژى ئه‏م بوٌچوونه وه‏ستاوه، چونكه باوه‏رٍى به بوٌچوونى ئاميٌركارى‏يانه هه‏يه بوٌ مانا ليٌكدانه‏وه‏ى دونيابوون كه ده‏لٌىٌ: كه وا جيهانى ده‏ره‏وه له ته‏نوٌكه‏ى وردى وه‏ك يه‏ك پيٌك‏هاتووه، هيٌزى ساكارى وه‏ك راكيٌشان و ده‏ركرده‏وه له سايه‏ى ياسا گشتى‏يه‏كانه‏وه كارى تىٌ‏ده‏كات، واته كاره‏كه‏ى له‏سه‏ر كاريگه‏رى جوولاٌندنى هه‏نديٌكيان بوٌ هه‏نديٌكى تر له شويٌنيٌكه‏وه بوٌ شويٌنيٌكى تر، ده‏وه‏ستيٌت، وه له ئه‏نجامى ئه‏و راكيٌشان و ده‏ركردنه‏دا هه‏نديٌك گه‏رد كوٌ ده‏بنه‏وه‏و هه‏نديٌكى تر بلاٌو ده‏بنه‏وه، به‏م جوٌره‏ش شيٌوه‏كانى مادده‏ى جوٌراوجوٌر په‏يدا ده‏بىٌ.

    وه له‏سه‏ر ئه‏م بنچينه‏يه ماددييه‏ى ئاميٌركارى پيٌشكه‏وتن و گوٌرٍان و بزووتنه‏وه‏ى، به بزووتنه‏وه‏ى ته‏نه‏كان و ته‏نوٌكه ورده‏كان له هه‏وادا له شويٌنيٌكه‏وه بوٌ شويٌنيٌكى تر به‏ند كردووه، ويٌنه جوٌراوجوٌره‏كانى مادده‏ى وا ليٌكداوه‏ته‏وه كه ئه‏مه چه‏ند ريٌگايه‏كن بوٌ كوٌكردنه‏وه‏ى ئه‏و ته‏نوٌكانه‏و دابه‏ش كردنه‏وه‏يان به بىٌ ئه‏وه‏ى له ميانه‏ى گوٌرٍانى مادده‏وه شتيٌكى نوىٌ روو بدات. جا مادده له هه‏بوونيدا گه‏شه ناكات و له گوٌرٍانيشيدا پيٌش ناكه‏وىٌ، به‏لاٌم به ريٌگاى جياجيا كوٌده‏بيٌته‏وه و دابه‏ش ده‏بيٌته‏وه، وه‏كو ئه‏وه‏ى هه‏ويٌريٌكت له ده‏ست بيٌت و شيٌوه‏ى جوٌراوجوٌرى لىٌ پيٌك بهيٌنى، هيچ شتيٌكى نوىٌ له ئارادا نيه ئه‏وه‏ى گوٌرٍاوه، ته‏نها شيٌوه‏كه‏يه‏تى، به‏لاٌم خوٌى هه‏ر هه‏ويره‏و هه‏ر به هه‏ويريش ده‏ميٌنيٌته‏وه.

    ئه‏و گريمانه‏يه پيٌشكه‏وتنى زانستى ئاميٌركارى، كه يه‏كه‏م زانيارى سروشتى ئازادبوو به هوٌى ريٌبازه‏كانى توٌژينه‏وه‏ى زانستى وه‏حى پىٌ كردووه، هه‏روه‏ها ده‏ست‏كه‏وت و سه‏ركه‏وتنه‏كانى ئه‏م زانسته له دوٌزينه‏وه‏ى ياساكانى بزووتنه‏وه‏ى ئاميٌركارى و شيٌكردنه‏وه‏ى بزووتنه‏وه‏ى ته‏نه ئاسايى‏يه‏كان و بزووتنه‏وه‏ى ئه‏ستيٌره‏كان له ئاسماندا له‏سه‏ر ئه‏م بنچينه‏يه‏وه، هانده‏رو پالٌپشتى ئه‏و گريمانه‏يه بوون.

    به‏لاٌم پيٌشكه‏وتنى به‏رده‏وامى زانست و پياده‏كردنى ريٌبازه‏كانى توٌژينه‏وه‏ى زانستى له بواره جوٌراوجوٌره‏كانى تردا، سه‏لٌماندى كه ئه‏و گريمانه‏يه راست نيه و ناتوانىٌ هه‏موو بزووتنه‏وه خوٌ جىٌ‏يه‏كان به شيٌوه‏يه‏كى ئاميٌرى‏يانه مانا لىٌ بداته‏وه، ئه‏وه له لايه‏ك، له لايه‏كى تريشه‏وه له وه‏رگرتنى هه‏موو شيٌوه‏كانى مادده له سايه‏ى بزووتنه‏وه‏ى ئاميٌركارى ته‏نه‏كان و ته‏نوٌكه‏كان له شويٌنيٌكه‏وه بوٌ شويٌنيٌكى تر كه‏مته‏رخه‏مى هه‏يه، وه ئه‏وه‏ى مروٌث به فيتره‏ى خوٌى هه‏ستى پىٌ كردووه كه شيٌوه جوٌراوجوٌره‏كانى مادده ته‏نها بوٌ جىٌ گوٌرٍكىٌ له شويٌينٌكه‏وه بوٌ شويٌنيٌى تر ناگه‏رٍيٌته‏وه، به‏لٌكو بوٌ جوٌره‏ها پيٌشكه‏وتن و گوٌرٍانى جوٌرى و چه‏شنى ده‏گه‏رٍيٌته‏وه، زانست دووپاتى كرده‏وه. وه له ميانه‏ى تاقى كردنه‏وه زانستيه‏كان سه‏لٌميٌنرا كه هه‏ر پيٌك‏هاتنيٌكى ژماره‏يى بوٌ ته‏نوٌكه‏كان ماناى ژيان و هه‏ست كردن و هزر ناگه‏يه‏نىٌ، ئه‏وه‏ش له به‏رامبه‏ر بوٌچوونيٌكمان داده‏نىٌ به ته‏واوه‏تى جياوازه له‏گه‏لٌ ئه‏و بوٌچوونه‏ى كه ماددييه‏ى ئاميٌركارى ده‏يخاته روو كه له ژيان و هه‏ستكردن و هزردا كاردانه‏وه‏ى گه‏شه‏كردنى راستى له مادده‏دا له‏گه‏لٌ گوٌرٍانى جوٌريى له پله‏كانى هه‏بوونى مادده ده‏بينين. جا ئه‏گه‏ر ناوه‏روٌكى ئه‏م گوٌرٍانه جوٌرى‏يه شتيٌكى ماددى له پله‏يه‏كى به‏رز بىٌ يا خود شتيٌكى ماددى نه‏بىٌ.

 

 ئه‏وه‏ش هه‏ر سىٌ كيٌشه‏كه‏يه:

    1- هه‏موو رووداويٌك هوٌيه‏كى هه‏يه.

    2- نزمترين پله نابيٌته هوٌكار بوٌ ئه‏و شته‏ى پله‏يه‏ك له‏و به‏رزتره.

    3- پله‏كانى هه‏بوون له‏م دونيا بوونه (گه‏ردوونه)، جياوازه‏و شيٌوه چه‏شنيه‏كانى جوٌراوجوٌرن.

    وه له‏به‏ر روٌشنايى ئه‏م سىٌ كيٌشه‏يه ده‏زانين كه ئيٌمه له شيٌوه جوٌرى‏يه پيٌشكه‏وتووه‏كان رووبه‏رووى گه‏شه‏كردنيٌكى دروست ده‏بينه‏وه، واته ته‏واوى‏يه‏ك له هه‏بوونى مادده‏و زياده‏يه‏كى جوٌريى به‏دى ده‏كه‏ين، جا مافى خوٌمانه بپرسين ئه‏و زياده‏يه له كويٌوه هاتووه؟ مادام هه‏ر رووداويٌك هوٌيه‏كى هه‏يه، ئه‏م زياده نوىٌ‏يه چوٌن به دياركه‏وت؟

    له‏م باره‏يه‏وه دوو وه‏لاٌم هه‏يه:

    يه‏كه‏ميان: ئه‏و زياده‏يه له خودى مادده‏كه‏وه هاتووه، جا ئه‏و مادده‏يه‏ى نه ژيان و نه هه‏ست پيٌكردن و هزرى تيٌدا بىٌ له ميانه‏ى پيٌشكه‏وتن و گوٌرٍانيه‏وه ژيان و هه‏ست پيٌكردن و هزرى به‏دى‏هيٌناوه، يا خود به مانايه‏كى تر شيٌوه نزمه‏كه‏ى هه‏بوونى مادده، بوويته هوٌى هه‏بوونى شيٌوه‏يه‏كى پله به‏رزترو ناوه‏ورٌك پرٍترى مادده. به‏لاٌم ئه‏م وه‏لاٌمه له‏گه‏لٌ كيٌشه‏كه‏ى دووه‏مى پيٌشتر كه تيايدا برٍيار دراوه ئه‏و شيٌوه‏يه‏ى پله‏ى كه‏متر بىٌ، هه‏رگيز نابيٌته هوٌى هه‏بوونى شيٌوه‏يه‏كى پله‏به‏رزترى و ناوه‏روٌك پرٍترى شيٌوه‏كانى بوون، يه‏ك ناگرنه‏وه، جا ئه‏و گريمانه‏يه‏ى كه مادده‏يه‏كى مردووى بىٌ گيان به خودى خوٌى يان به مادده‏يه‏كى تر ژيان و هه‏ست كردن و بيركردنه‏وه ده‏به‏خشىٌ، ئه‏وه به ته‏واوى له‏و گريمانه‏يه ده‏چىٌ كه ده‏لٌىٌ ئه‏و مروٌثه‏ى زمانى ئينگليزى نازانى كه‏چى ده‏رسه‏كه‏ى ده‏لٌيٌته‏وه، يان وه‏كو ئه‏و رووناكيه كزه‏ى له تواناى دابىٌ رووناكيه‏كى گه‏وره‏ى وه‏كو رووناكى خوٌرمان پىٌ بدات، يان ئه‏و هه‏ژاره‏ى سه‏رمايه‏ى نيه‏و پاره بوٌ پروٌژه سه‏رمايه‏دارييه‏كان ته‏رخان ده‏كات.

    وه‏لاٌمى دووه‏م بوٌ پرسياره‏كه: كه ئه‏و زياده نوىٌ‏يه‏ى مادده له ميانه‏ى پيٌشكه‏وتن و گوٌرٍانيدا ده‏رى ده‏برٍىٌ له‏سه‏ر چاوه‏يه‏ك هاتووه، هه‏رچى ئه‏و ژيان هه‏ست پيٌكردن و هزره‏ى له‏و زياده نوىٌ‏يه‏دا هه‏يه، له‏ويٌشدا هه‏يه كه ئه‏ويش خوداى په‏روه‏ردگارى هه‏ر دوو جيهانانه.

    وه گه‏شه‏كردنى مادده ته‏نها گه‏شه‏كردنيٌك و په‏روه‏رده‏يه‏كه په‏روه‏ردگارى هه‏ر دوو جيهان به زانايى و ته‏دبير و په‏روه‏ردگارييه‏كه‏ى خوٌى پياده‏ى ده‏كات. له‏م باره‏يه‏وه خودا له سووره‏ى (ئه‏لموئمنون، ئايه‏تى 12-14) ده‏فه‏رموىٌ:

    «وَ لَقَدْ خَلَقْنا الانسانَ مِن سُلالةٍ مِن طين ثُمَّ جَعَلناهُ نُطفَةً فى قَرارٍ مَكينٍ، ثُمَّ خَلَقْنا النُّطفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنا الَعَلَقَةَ مُضْغةً فَخَلَقْنا الْمُضْغَةً عِظاماً فَكَسَونا الْعِظامَ لَحماً ثُمَّ أنشاناهُ خَلقاً اخَرَ فَتَبارَك اللَّهُ أَحسَن الْخَالقين» - واته: وه به هه‏قيقه‏ت مروٌثمان له قورٍ به‏ديهيٌنا له پاشان ئه‏ومان كرده نوتفه‏يه‏ك و له مندالٌ‏دانى دايك دا رامان گرت، له پاشان نوتفه‏كه‏مان كرده خويٌنى مه‏ييوو، جا ئه‏ويشمان كرده موزغه (گوٌشتى جوراو)، جا ئه‏ويشمان كرده كروٌك، جا گوٌشتمان كرد به به‏ر ئيٌسكه‏كه‏داو پاشان ئه‏ومان كرده مه‏خلوقىٌ تازه، جا گه‏وره‏يه خوايه‏ك كه باشترينى به‏دى‏هيٌنه‏رانه.

    ئه‏وه‏يه تاكه وه‏لاٌم كه له‏گه‏لٌ سىٌ كيٌشه‏كه‏ى پيٌشتر ده‏گونجىٌ و ده‏توانىٌ مانا ليٌكدانه‏وه‏يه‏كى شياو ببه‏خشىٌ بوٌ كاردانه‏وه‏ى گه‏شه‏كردن و ته‏واو بوون له شيٌوه‏كانى بوون له‏سه‏ر رووبه‏رى ئه‏و دونيا بوونه پيٌشوازى‏داره.

    قورئانى پيروٌز له هه‏نديٌك له ئايه‏ته‏كانيدا ئاماژه بوٌ ئه‏و به‏لٌگه‏يه ده‏كات و له‏گه‏لٌ فيتره‏ى مروٌثى ساغ و به‏دهيٌنه‏رو ئاوه‏زى دروست ده‏دوىٌ «أَفرأيتُم ما تُمْنونَ أَنْتُم تَخْلُقُونَهُ أَم نَحْنُ الْخَالقون»[11] - واته: ئايا له‏باره‏ى ئه‏و توٌمه‏ى ده‏ى‏پرٍژيٌنن بير ده‏كه‏نه‏وه، ئايا ئيٌوه به به‏رى ديٌنن يا ئيٌمه به‏دى‏هيٌنه‏رين.

    «أَفَرأيتمُ ما تَحْرُثُون أَأَنْتُم تَزْرَعُونَهُ أم نَحنُ الزَّارعُون»[12] - واته: ئايا شتىٌ كه داى‏ئه‏چيٌنن ديوتانه، ئايا ئيٌوه ده‏ى‏رويٌنن يا ئيٌمه ده‏ى‏روٌينين؟

    «أَفرأيتمُ النَّارَ الَّتى تُوُرونَ أَأَنْتُم أَنْشأتُم شَجَرَتَها أم نُحن الْمُنْشِئون»[13] - واته: ئايا بير ده‏كه‏نه‏وه له‏م ئاگره‏ى كه هه‏لٌى ده‏كه‏ن، ئايا ئه‏م ئاگره‏تان دروست كردووه يا ئيٌمه پيٌك‏هيٌنه‏رى ئه‏وين.

    «و مِنْ آيَاتِهِ أَن خَلَقَكُم مُنْ تُرابً ثُمَّ اِذاَ أَنْتُم بَشَرٌ تَنْتَشِرون»[14] - واته: يه‏كىٌ له نيشانه‏كانى خوداى گه‏وره ئه‏وه‏يه ئيٌوه‏ى له خوٌلٌه‏وه به‏دى‏هيٌناوه، پاشان له شيٌوه‏ى ئاده‏ميزاد دروستى كردوون و بلاٌوه‏تان لىٌ‏كرد.

 

    *  *  *

  

 

 

 هه‏لٌويٌستى ماددى له‏م به‏لٌگه‏يه‏دا

 

    ئيٌستا ئاماژه بوٌ هه‏لٌويٌستى ماددى له به‏لٌگه‏ى فه‏لسه‏فى ده‏كه‏ين:

    هه‏روه‏ك زانيمان كه ماددى ئاميٌركارى ژيان و هه‏ست پيٌكردن و هزر به شيٌوه‏يه‏ك له شيٌوه‏كانى كوٌبوونه‏وه‏و دابه‏ش بوونه‏وه‏ى ته‏ن و ته‏نوٌكه‏كان ليٌك ئه‏داته‏وه، وه شتيٌكى له‏وه زياتر نيه، له‏م ميانه‏وه جگه له بزووتنه‏وه‏ى ئه‏جزاكان (گه‏رديله‏كان) به گويٌره‏ى هيٌزه ئاميٌرييه‏كان نه‏بىٌ، هيچ شتيٌكى نوىٌ روو نادات، بوٌيه زوٌر به بىٌ ئارامى به‏ره‏و رووى ئه‏م به‏لٌگه‏يه ده‏بيٌته‏وه.

    به‏لاٌم ماددى نوىٌ، چونكه باوه‏رٍى به گوٌرٍان و پيٌشكه‏وتنى جوٌرى و چه‏شنى مادده له ميانه‏ى شيٌوه‏كانى‏يه‏وه هه‏يه، بوٌيه له به‏رامبه‏ر ئه‏م به‏لٌگه‏يه شه‏رمييه‏ك داى‏ده‏گرىٌ، به‏لاٌم ريٌگايه‏كى بوٌ مانا لىٌ‏دانه‏وه‏ى ئه‏و گوٌرٍان و پيٌشكه‏وتنه چه‏شنى‏يه‏ى هه‏لٌبژارد، به‏و هوٌيه‏وه توانى نيٌوان كيٌشه‏كه‏ى دووه‏مى پيٌشتر كه ده‏يه‏وىٌ ته‏نها به مادده ماناى هه‏موو ئه‏و پيٌشكه‏وتن و گوٌرٍانانه لىٌ بداته‏وه، له‏گه‏لٌ نيٌوان ئه‏و ريٌگايه‏ى كه مادده سه‏رچاوه‏ى به‏خشينه‏و هه‏ر ئه‏ويشه هيٌز به كاردانه‏وه‏ى گوٌرٍانى چه‏شنى ده‏به‏خشىٌ بگونجيٌنىٌ، به‏لاٌم نه‏ك وه‏ك ئه‏و هه‏ژاره‏ى پاره بوٌ پروٌژه سه‏رمايه‏دارييه‏كان ته‏رخان ده‏كات تا له‏گه‏لٌ كيٌشه‏ى دووه‏مدا به‏رهه‏لٌست نه‏بىٌ، به‏لٌكو له‏سه‏ر ئه‏و بنچينه‏يه ده‏بىٌ كه ده‏لٌىٌ هه‏موو شيٌوه‏كانى گوٌرٍان و ناوه‏روٌكه‏كانى له سه‏ره‏تاوه له مادده دا هه‏يه. وه‏ك مريشك له هيٌلٌكه دا هه‏يه‏و گازيش له ئاودا هه‏يه... و هه‏روه‏ها.

    به‏لاٌم چوٌن ده‏بىٌ له يه‏ك كاتدا مادده هيٌلكه‏ش بىٌ و مريشكيش بىٌ يان ئاو بىٌ و گازيش بىٌ، ليٌره‏دا مادديه‏ى جه‏ده‏لى له وه‏لاٌمدا ده‏لٌىٌ: ئه‏وه دژايه‏تى‏يه و دژايه‏تيش، ياسايه‏كى گشتى سروشته، جا هه‏موو شتيٌك دژه‏كه‏ى خوٌى له هه‏ناويدايه و هه‏ميشه له‏گه‏لٌ ئه‏م دژه له به‏ره‏نگار بوونه‏وه دايه، وه به‏م به‏ره‏نگارى‏يه‏ى نيٌوان هه‏ر دوو دژه‏كه، دژه‏ى ناوه‏خوٌيى گه‏شه ده‏كات، هه‏تا به ده‏رده‏كه‏ويٌت و گوٌرٍانيٌك له مادده‏دا به ده‏ست‏ده‏هيٌنىٌ، هه‏روه‏كو هيٌلكه له ساتيٌكدا ده‏ته‏قىٌ و جوجه‏لٌه مريشكه‏كه ديٌته ده‏ره‏وه.

    جا له‏م ريٌگايه‏وه مادده به به‏رده‏وامى ته‏واو ده‏بىٌ، چونكه ئه‏و دژه‏ى له ميانه‏ى ئه‏و به‏ره‏نگارى‏يه‏وه ده‏رده‏كه‏وىٌ، ماناى ئاينده ده‏گه‏يه‏نىٌ، واته هه‏نگاويٌك به‏ره‏و پيٌشه‏وه. جا له‏به‏ر ئه‏وه ئه‏م تىٌ‏بينيانه‏ى خواره‏وه ده‏كه‏ين: باشه مادديه‏ى نوىٌ به ته‏واوى مه‏به‏ستى چى‏يه كه ده‏لٌىٌ هه‏ر شتيٌك ليٌك نه‏چوونه‏كه‏ى يا دژه‏كه‏ى خوٌى تيٌدايه، وه به شيٌوه‏يه‏كى ديارتر كامه ماناى له‏م مانايانه‏ى خواره‏وه‏ى مه‏به‏سته؟

    1- ئايا ده‏يه‏وىٌ بلٌىٌ كه هيٌلكه و جوجه‏لٌه مريشك دوو شتى ليٌك جيانه، يان دوو دژن، وه هيٌلكه جوجه‏لٌه دروست ده‏كات و ژيانى پىٌ‏ده‏به‏خشىٌ، به مانايه‏كى تر مردووه‏كه زيندووى ده‏بىٌ و ژيان دروست ده‏كات. ئه‏وه‏ش به ته‏واوه‏تى وه‏ك ئه‏و هه‏ژاره‏ى پاره بوٌ پروٌژه سه‏رمايه‏دارييه‏كان ته‏رخان ده‏كات له‏گه‏لٌ ئه‏و گريمانه‏ى پيٌشتر يه‏ك ناگريٌته‏وه.

    2- يا خود ده‏يه‏وىٌ بلٌىٌ كه هيٌلكه جوجه‏لٌه دروست ناكات، به‏لٌكو به ديارى ده‏كه‏ويٌنىٌ، پاش ئه‏وه‏ى له‏ناو هيٌلٌكه‏كه دا خوٌى مات كردبوو، چونكه هه‏موو شتيٌك دژه‏كه‏ى خوٌى تيٌدايه، جا هيٌلكه له‏و كاته‏ى هيٌلٌكه‏يه له هه‏مان كاتيشدا جوجه‏لٌه مريشكه، وه‏كو ئه‏و ويٌنه‏يه‏ى له لايه‏ك را به شيٌوه‏يه‏ك خوٌى ده‏نويٌنىٌ، له لايه‏كه‏ى ترييه‏وه به شيٌوه‏يه‏كى جياواز به ديار ده‏كه‏وىٌ.

    دياره ئه‏گه‏ر هيٌلكه‏كه له هه‏مان كاتدا جوجه‏لٌه‏ش بىٌ، ليٌره‏دا كاتىٌ هيٌلكه‏كه ده‏بيٌته جوجه‏لٌه مريشك، هيچ كاردانه‏وه‏يه‏كى گه‏شه كردن و ته‏واو بوون روو نادات، چونكه هه‏موو ئه‏وه‏ى ئيٌستا ده‏بينرىٌ له سه‏ره‏تاوه هه‏بووه، به ته‏واوه‏تى وه‏كو ئه‏و كه‏سه‏ى پاره له گيرفانى خوٌى ده‏رديٌنىٌ، به‏و پاره‏يه ده‏ولٌه‏مه‏ندتر نابىٌ، چونكه ئه‏و پاره‏يه‏ى ئيٌستا له ده‏ستيه‏تى پيٌشتر له گيرفانى خوٌيدا بووه، جا ليٌره‏دا بوٌ ئه‏وه‏ى كاردانه‏وه‏ى گه‏شه‏كردن و ته‏واو بوون به ئه‏نجام بىٌ و شتيٌكى نوىٌ له ميانه‏ى گوٌرٍانى هيٌلكه‏كه بوٌ مريشك به‏رٍاستى روو بدات، ده‏بىٌ بلٌيٌين كه هيلٌكه‏كه نه مريشك بووه‏و نه جوجه‏لٌه، به‏لٌكو پروٌژه‏ى مريشكه يان به واتايه‏كى تر هيٌلكه شتيٌكى شياوه بوٌ ئه‏وه‏ى ببىٌ به مريشك، به‏م جوٌره‏ش له‏به‏رد جيا ده‏كريٌته‏وه. چونكه به‏رد هه‏رگيز نابيٌته مريشك، به‏لاٌم هيٌلكه له توانا دايه له سايه‏ى هه‏ندىٌ مه‏رج و بارو دوٌخى گونجاو ببيٌته مريشك، وه هه‏ر شتيٌك بتوانرىٌ ببىٌ، ماناى وه نيه روو ده‏دات. جا ئه‏گه‏ر هيٌلكه‏كه بووه مريشك، ليٌره‏دا ته‏نها ده‏رفه‏ت ره‏خسانى روودان بوٌ ئه‏و مانا ليٌكدانه‏وه‏يه به‏س نيه.

    له لايه‏كى تره‏وه ئه‏گه‏ر شيٌوه‏كانى مادده له ئه‏نجامى دژايه‏تيه ناوه خوٌييه‏كانى به‏دى‏هاتبىٌ، ده‏بىٌ جوٌره‏كانى ئه‏م شيٌوه‏دارى‏يه له‏سه‏ر بنچينه‏ى ئه‏و دژايه‏تيه ناوه خوٌى‏يانه مانا لىٌ بدريٌته‏وه، چونكه هيٌلكه به‏ره‏نگارى و دژايه‏تى تايبه‏تى خوٌى هه‏يه، جياوازه له‏گه‏لٌ ئه‏و دژايه‏تيه‏ى له ئاودا هه‏يه، بوٌيه دژايه‏تيه‏كانى هيٌلكه جوجه‏لٌه‏و ئه‏وه‏كه‏ى ئاو گاز ديٌننه به‏رهه‏م، ئه‏و گريمانه‏يه‏ش پىٌ ده‏چىٌ برٍه‏خسىٌ، كاتىٌ له‏باره‏ى قوٌناغيٌكى پاش‏كه‏وتوو له قوٌناغه جوٌراوجوٌره‏كانى شيٌوه‏ى مادده له‏سه‏ر ئاستى ته‏نوٌكه‏كان ئه‏دويٌين، كه يه‏كه بنچينه‏ييه‏كانى دونيا بوون له پروٌتوٌنات و نوٌتروٌنات و ئه‏لكتروٌنات و دژه پروٌتوٌنات و دژه ئه‏لكترونات و فوٌتوٌنات پيٌك‏ده‏هيٌنيٌت؟ جا ئايا هه‏ر ته‏نوٌكه‏يه‏ك له‏سه‏ر بنچينه‏ى دژايه‏تيه ناوه‏خوٌييه‏كانى شيٌوه‏يه‏كى تايبه‏تى له‏م شيٌوانه وه‏رگرتووه‏و پروٌتوٌن له هه‏ناويدا هه‏بووبىٌ و پاشان له ميانه‏ى بزووتنه‏وه‏و به‏ره‏نگار بوونه‏وه‏دا به دياركه‏وتبى هه‏روه‏ك مريشك له هيٌلكه‏دا به دياركه‏وت؟

    ئه‏گه‏ر ئه‏و گريمانه‏يه‏مان قه‏بولٌ كرد، كه‏واته چوٌن ته‏زكيه‏ى شيٌوه جوٌراوجوٌره‏كان ده‏كه‏ين كه ئه‏و ته‏نوٌكانه وه‏ريان‏گرتووه، له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏ى به واتاى به‏رنگارى و دژايه‏تى ناوه‏خوٌيى ده‏بىٌ، ئه‏و ته‏نوٌكانه له دژايه‏تيه ناوه خوٌيه‏كانياندا جياواز بن، واته له كه‏يانى ناوه خوٌيدا جياواز بىٌ، وه ئيٌمه ده‏زانين كه زانستى نوىٌ به‏ره‏و باوه‏رٍى يه‏كيٌتى كه‏يانى مادده‏و يه‏كبوونى ناوه‏روٌكه‏كه‏ى ده‏چىٌ و ئه‏و شيٌوانه‏ى وه‏رى ده‏گرىٌ له چه‏ند حالٌه‏تيٌكى گوٌرٍينه‏وه‏ى سه‏ر يه‏ك ناوه‏روٌكى چه‏سپاو زياتر نيه، وه له‏به‏ر ئه‏وه گوٌرٍانى پروٌتوٌن بوٌ نوٌتروٌن و به پيٌچه‏وانه‏وه، له توانا دا بوو، به واتايه‏كى تر شيٌوه‏ى ته‏نوٌكه‏كه بگوٌرٍىٌ (به بىٌ زه‏رٍه‏و گه‏رديله) به‏لاٌم به ناوه‏روٌكى چه‏سپاو و يه‏كگرتوو بميٌنيٌته‏وه. ئه‏وه‏ش ماناى وايه هه‏موو ناوه‏روٌكه‏كان يه‏كن، ئه‏گه‏ر شيٌوه‏كانيشيان جياواز بىٌ، كه واته چوٌن ده‏توانين گريمانه بكه‏ين كه ئه‏و شيٌوانه له ئه‏نجامى دژايه‏ته‏ى ناوه‏خوٌيه جياوازه‏كان هاتوونه‏ته كايه‏وه.

    جا ليٌره‏دا نموونه‏ى هيٌلكه‏و مريشكه‏كه بوٌ روون كردنه‏وه‏ى ئه‏م هه‏لٌويٌسته به سووده، چونكه بوٌ ئه‏وه‏ى ئه‏و شيٌوانه‏ى هيٌلكه‏كان وه‏رى‏ده‏گرن له ميانه‏ى دژايه‏تيه ناوه‏خوٌييه‏كانيان، جوٌراوجوٌر بىٌ، ده‏بىٌ پيٌك‏هاتووه ناوه خوٌيه‏كه‏شيان جياواز بىٌ، جا هيٌلكه‏ى مريشك و هيٌلكه‏ى بالٌنده، دوو شيٌوه‏ى جياواز به‏رهه‏م‏ديٌنن كه مريشك و بالٌنده‏نه، به‏لاٌم ئه‏گه‏ر هاتوو هه‏ر دوو هيٌلكه‏كان له يه‏ك جوٌر بوونايه، وه‏ك ئه‏وه‏ى هه‏ردووكيان هيٌلكه‏ى مريشك بوونايه، هه‏رگيز نه‏ده‏كرا بلٌيٌن كه دژايه‏تيه ناوه‏خوٌيه‏كانيان دوو شيٌوه‏ى جياواز به‏رهه‏م‏ديٌنن.

    به‏م جوٌره ده‏بينين كه مانا ليٌكدانه‏وه‏ى مادديه‏تى نوىٌ بوٌ شيٌوه‏كانى مادده له‏سه‏ر بنچينه‏ى دژايه‏تيه ناوه‏خوٌيه‏كانى له‏گه‏لٌ بوٌچوونى زانستى نوىٌ كه يه‏كيٌتى ناوه‏روٌكى ناوه‏خوٌى مادده دووپات ده‏كاته‏وه، به دوو هيٌلى جياوازدا ده‏رٍوٌن‏

    3- يا خود ده‏يه‏وىٌ بلٌىٌ كه خودى هيٌلكه‏كه دوو دژوليٌك نه‏چوونى سه‏ربه‏خوٌ ده‏رده‏برٍىٌ‏و هه‏ر يه‏كيٌكيان بوونيٌكى تايبه‏تى خوٌى هه‏يه، يه‏كيٌكيان ئه‏و نوتفه‏يه‏يه كه به هوٌى چاككردن (ته‏لقيح) له‏ناو هيٌلكه‏كه‏دا په‏يدا بووه‏و ئه‏ويتريان ئه‏و ماددانه‏ى تر ده‏گريٌته‏وه كه له هيٌلكه‏كه‏دا هه‏يه، وه ئه‏و دوو دژه، ئه‏و به‏ره‏نگارى‏يه‏ى رووى داوه، له‏ناو تويٌلٌكه‏ى هيٌلكه‏كه يه‏كگرتووى كردوون، وه له ميانه‏ى ئه‏و به‏ره‏نگارى‏يه، يه‏ك له دژه‏كان به دياركه‏وت، جا نوتفه‏كه به‏سه‏ركه‏وت، به‏م جوٌره هيٌلكه‏كه گوٌرٍاو بوو به مريشك.

    ئه‏و جوٌره به‏ره‏نگارى‏يه له نيٌوان دژه‏كاندا له ژيانى خه‏لٌكدا زانراوه‏و له بوٌچوونه ئاسايى‏يه‏كانياندا كوٌنه، بيٌجگه له بوٌچوونه فه‏لسه‏فيه‏كانيان، به‏لاٌم بوٌچى به‏و كارليٌكه‏ى نيٌوان نوتفه‏و ئه‏و مه‏واده سروشتيانه‏ى هيٌلكه‏ى لىٌ پيٌك‏هاتووه، دژايه‏تى پىٌ‏ده‏لٌيٌن؟ بوٌچى كارليٌكى نيٌوان توٌم و خوٌلٌ و هه‏وا دژايه‏تى پىٌ‏ده‏لٌيٌن؟ بوٌچى كارليٌكى نيٌوان جه‏نين له مندالٌدانى دايكيداو ئه‏و خوٌراكه‏ى وه‏رى‏ده‏گرىٌ، دژايه‏تى پىٌ‏ده‏لٌيٌن؟

    ئه‏وانه له‏ناو زياتر به‏و لاوه شتيٌكى تر نيه‏و هيچيش باشتر نيه، له‏وه‏ى بگوترىٌ يه‏كيٌكيان له‏ناو ئه‏ويتريان ده‏تويٌته‏وه يا خود له‏گه‏لٌى يه‏ك ده‏گرىٌ... وه بگره ئه‏وه‏مان ناو لىٌ‏نا دژايه‏تى، به‏لاٌم مادام ئيٌمه له‏و باوه‏رٍه‏داين كه ئه‏و كارليٌكه تايبه‏تيه‏ى نيٌوان دوو دژه‏كه ده‏بيٌته هوٌى ئه‏نجاميٌكى گه‏وره‏ترو گه‏شه‏كردن و هيٌنانه دى شتيٌكى نويٌى زياتر له كوٌژماره‏ى هه‏ردووكيان، جا ئه‏گه‏ر به دژايه‏تيشى ناوبه‏رين، ئه‏وا كيٌشه‏كه چاره‏سه‏ر ناكات، به‏لاٌم ئه‏و زياده‏يه له كويٌوه هات و ئايا له‏و دوو دژه‏ى به‏ره‏نگارى‏يه‏ك بووينه‏وه هاتووه، كه پيٌكه‏وه له ده‏ستيان داوه، دياريشه ئه‏وه‏ى شتيٌكى له ده‏ست دابىٌ ناى‏به‏خشىٌ، به گويٌره‏ى كيٌشه‏كه‏ى دووه‏م له سىٌ كيٌشه‏كه‏ى پيٌشتر. وه ئايا له سروشتدا نموونه‏يه‏ك ده‏زانين كه دژايه‏تى كردن و به‏ره‏نگارى له نيٌوان دژكاراندا به‏رٍاستى هوٌى گه‏شه‏كردن بيٌت؟ وه چوٌن دژ له ريٌگاى به‏ره‏نگاربوونه‏وه‏ى دژه‏كه‏ى يارمه‏تى گه‏شه‏كردنى ده‏دات، له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏ى ئه‏و به‏ره‏نگارييه ماناى راده‏يه‏كى به‏رهه‏لٌستى و ره‏ت‏كردنه‏وه‏ى ده‏گه‏يه‏نىٌ، وه هه‏ر به‏رهه‏لٌستيه‏ك له جياتى ئه‏وه‏ى يارمه‏تى لايه‏كى تر بدات بوٌ بزووتنه‏وه‏و گه‏شه‏كردن له هيٌزه‏كه‏ى كه‏م ده‏كاته‏وه. وه هه‏روه‏ها هه‏موومان ده‏زانين كه ئه‏گه‏ر مه‏له‏وان له كاتى مه‏له‏وانيكردنيدا تووشى دژه شه‏پوٌلٌى ئاو ببىٌ، ئه‏وا شه‏پوٌلٌه‏كه له جياتى ئه‏وه‏ى يارمه‏تى بدات تا راده‏يه‏كى زوٌر به‏ر له جوولاٌنه‏وه‏كه‏ى ده‏گريٌت.

    وه ئه‏گه‏ر به‏ره‏نگارى له نيٌوان دژه‏كان (به هه‏ر مانايه‏ك بيٌت) بنچينه‏ى گه‏شه‏كردنى هيٌلكه‏و گوٌرٍانى بوٌ مريشك بيٌت، كه‏واته كوانىٌ ئه‏و گه‏شه‏كردنه‏ى كه به‏ره‏نگارى نيٌوان دژه‏كان ئه‏نجامى ده‏دات له گوٌرٍينى ئاو بوٌ گاز و دووباره بوونه‏وه‏ى به ئاو جاريٌكى تر؟

    وه سروشت هه‏ميشه بوٌمان ده‏رده‏خات كه چه‏ند جوٌره دوو دژى هه‏نه يه‏كگرتنيان يان به يه‏كتر گه‏يشتنيان له جياتى ئه‏وه‏ى ببيٌته هوٌى پيٌشكه‏وتن و ته‏واو بوونيان ده‏بيٌته هوٌى له‏ناو چوونيان. وه‏ك پروٌتوٌنى گه‏رم (موجه‏ب) كه به‏ردى بناغه‏ى ناوكى ئه‏توٌمه‏و شه‏حنه‏يه‏كى گه‏رم هه‏لٌده‏گرىٌ دژه پروٌتوٌنيٌكى ساردى هه‏يه، هه‏روه‏ها ئه‏لكتروٌنى سارد كه له ده‏وره‏ى ئه‏توٌمدا ده‏جولٌيٌته‏وه دژه ئه‏لكتروٌنيٌكى ساردى هه‏يه، وه ئه‏گه‏ر هاتوو هه‏ر يه‏ك له‏م دژانه به دژه‏كه‏ى خوٌى گه‏يشت، ئه‏وا كاردانه‏وه‏يه‏كى ئه‏توٌمى خاپووركه‏ر روو ده‏دات هه‏بوونى مادده له‏گه‏لٌيدا ده‏سرٍيٌته‏وه، تواناى تر له ئاسماندا بلاٌوه‏و گه‏شه ده‏كه‏ن.

    له هه‏ر هه‏موو ئه‏وانه‏ى كه پيٌشتر باسمان كرد ئه‏و ئه‏نجامه به‏ده‏ست ديٌنين كه بزووتنه‏وه‏ى مادده به ته‏نها و به بىٌ پالٌپشت و يارمه‏تيه‏ك له ده‏ره‏وه‏را هه‏رگيز ناتوانىٌ گه‏شه‏كردن و گوٌرٍانيٌكى به‏رٍاستى بوٌ شيٌوه‏يه‏كى به‏رزترو خه‏ست‏ترى مادده به ئه‏نجام بيٌنىٌ.

    جا بوٌ ئه‏وه‏ى مادده گه‏شه بكات و بوٌ ئاسته بالاٌكان وه‏كو ژيان و هه‏ست پيٌكردن و بيركردنه‏وه به‏رز بيٌته‏وه پيٌويستى به په‏روه‏ردگاريٌك هه‏يه هه‏موو ئه‏و تايبه‏تمه‏نديانه‏ى تيٌدا بىٌ، بوٌ ئه‏وه‏ى به مادده‏ى ببه‏خشىٌ. جا ليٌره‏دا روٌلٌى مادده له كاردانه‏وه‏كانى گه‏شه‏كردندا ته‏نها روٌلٌى پروٌژه شياوى و ئاماده‏بوون و ره‏خساوى‏يه، هه‏روه‏ك روٌلٌى مندالٌيٌكى چاك و ئاماده كراو بوٌ ئه‏وه‏ى ده‏رسه‏كه‏ى له ماموٌستاكه‏ى وه‏ربگرىٌ...

    جا پاك و بىٌ‏خه‏وشه په‏روه‏ردگارى جيهانيان.

 

    سيفه‏ته‏كانى خوداى گه‏وره‏

    كاتىٌ وه‏ك به‏ديهيٌنه‏رو په‏روه‏ردگار و ريٌكخه‏رى زاناو به تواناو به‏رٍيٌوه‏به‏رى ئه‏م دونيا بوونه باوه‏رٍ به خوداى گه‏وره ده‏هيٌنين، ئيتر زوٌر سروشتيه له ئه‏نجامدا سيفه‏ته‏كانى خودا بناسين له ميانه‏ى دروستكردن و داهيٌنانه‏كانيداو به‏و به‏لٌگانه‏ى له دروستكراوه‏كانيدا پرٍشنگ ده‏داته‏وه تايبه‏تمه‏ندييه‏كانى هه‏لٌسه‏نگيٌنين به ته‏واوه‏تى وه‏ك ئه‏وه‏ى چوٌن هه‏ر ئه‏ندازياريٌك له‏سه‏ر بنچينه‏ى ئه‏و سيفاتانه‏ى به‏رهه‏مه ئه‏ندازه‏ييه‏كه‏ى ده‏خاته روو هه‏لٌده‏سه‏نگيٌنين، يان چوٌن دانه‏ريٌك له‏به‏ر روٌشنايى ئه‏و زانست و زانياريانه‏ى له ناوه‏روٌكى په‏رٍتوكه‏كانيدا هاتووه هه‏لٌده‏سه‏نگيٌين، وه يا كه‏سايه‏تى ماموٌستايه‏ك له ريٌگاى ئه‏و سيفات و ره‏وشتانه‏ى كه جىٌ په‏نجه‏يان دياره له‏سه‏ر ئه‏وانه‏ى په‏روه‏رده‏ى كردون، ديارى ده‏كه‏ين، هه‏ر به‏م شيٌوه‏يه‏ش ده‏توانين له سيفه‏ته‏كانى خوداى گه‏وره له زانست و زانايى و ژيان و تواناو بينين و گوىٌ لىٌ‏بوون، تيشكيٌك وه‏ربگرين، چونكه ئه‏و هونه‏ره ورده‏و داهيٌنانه‏ى له رژيٌمى دونيابووندا هه‏يه زانست و زانايى پيٌشان ئه‏دات، وه ئه‏و هيٌزانه‏ى له ده‏روونه‏كانيدا هه‏يه به‏لٌگه‏ى توانايى و ده‏ست به‏سه‏ر داگرتنن و ئه‏و شيٌوه جوٌراوجوٌرانه‏ى ژيان و راده‏كانى زانينى ئاوه‏زى‏و هه‏ست پيٌكردن به‏لٌگه‏ى توانايى په‏روه‏ردگار (دروستكه‏ر) له ژيان و زانيندا ده‏به‏خشن. وه هه‏روه‏ها يه‏كبوونى پلاٌن‏و دروست كردن له نه‏خشه‏دانانى ئه‏م دونيابوونه‏و ئه‏و په‏يوه‏ندييه به هيٌزانه‏ى له نيٌوان لايه‏نه جياجياكانيدا هه‏يه، هه‏مووى ئاماژه بوٌ ئه‏وه ده‏كه‏ن كه ئه‏و دونيابوونه له‏سه‏ر ده‏ستى يه‏ك پسپوٌر و يه‏ك به‏ديهيٌنه‏ر هاتوٌته كايه‏وه.

 

    دادو راستى خوداى گه‏وره‏

    هه‏موومان به ئاوه‏زى فيترى‏يه‏وه باوه‏رٍ به ئه‏رزشه‏كانى گشتى ره‏وشت ديٌنين كه ئه‏و ئه‏رزشانه دووپاتى ده‏كاته‏وه كه داد هه‏قه‏و چاكه‏كارى‏يه، وه زولٌميش نارٍه‏واو شه‏رٍه، وه ئه‏وه‏ى له ره‏وشتيدا دادو راست بىٌ شايانى ريٌزليٌنان و پاداشته، وه ئه‏وه‏ى زولٌم و زوٌردارى بكات، شايانى نه‏فره‏ت لىٌ‏كردنه، وه ئه‏و ئه‏رزشانه به هوٌى ئيستقراو فيتره‏ته‏وه بنچينه‏ى ريٌنمانى كردنى ره‏وشتى مروٌثه، ئه‏گه‏ر ليٌره‏دا هيچ شتيٌكى تر نه‏بىٌ وه‏ك نه‏زانى يان چاوه‏رٍوانى كردنى سوودى تايبه‏ت ريٌى پىٌ بگرىٌ، بوٌ نموونه ئه‏گه‏ر هه‏ر مروٌثيٌك له وتاره‏كه‏يدا له نيٌوان راستى و دروٌو يان له نيٌوان ده‏ست پاكى و خيانه‏تدا رووبه‏رووى هه‏لٌبژاردن بووه‏وه، ئه‏گه‏ر ليٌره‏دا خوٌپه‏رستى و به‏رژه‏وه‏ندى تايبه‏تى فريوى نه‏دات، ره‏وشته‏كه‏ى له به‏رامبه‏ر ئه‏و ئه‏رزشانه‏وه بگوٌرٍىٌ، بيٌگومان راستى و له‏سه‏ر دروٌ و ده‏ست‏پاكى له‏سه‏ر خيانه‏ت هه‏لٌده‏بژيٌرىٌ.

    ئه‏وه‏ش ماناى وايه ئه‏وه‏ى ئيشى له لاى كه‏سيٌك نه‏بىٌ يان له فيٌلٌ لىٌ‏كردنى يان خيانه‏ت لىٌ‏كردنى يان زولٌم لىٌ كردنى به‏رژه‏وه‏ندى تايبه‏تى نه‏بىٌ، ئه‏وا ره‏وشتيٌكى راستگوٌيانه‏ى ده‏ست پاكى راستى له‏گه‏لٌ ره‏فتار ده‏كات، ئه‏وه‏ش به ته‏واوى له‏سه‏ر دروستكه‏رى زاناى په‏روه‏ردگار جىٌ‏به‏جىٌ ده‏بىٌ، چونكه ئه‏و ره‏وشته جوانانه‏ى ئيٌمه به ئاوه‏زه‏كه‏مان پيٌى ده‏زانين له يه‏زداندا هه‏يه، وه هه‏ر ئه‏ويشه ئه‏و ئاوه‏زه‏ى به ئيٌمه به‏خشيوه، له هه‏مان كاتيشدا يه‏زدان به تواناى زوٌرى و كوٌنتروٌل كردنى هه‏موو شتيٌك له‏سه‏ر دونيا بوون پيٌويستى به هيچ سه‏ودايه‏ك يان فرٍو فيٌلٌيٌك نيه، ليٌره‏دا باوه‏رٍ ديٌنين كه خوداى گه‏وره راست و دادوه‏ره‏و زولٌم له كه‏س ناكات.

 

    راستى خودا پاداشت ده‏چه‏سپيٌنىٌ‏

    ئه‏و ئه‏رزشانه‏ى باوه‏رٍمان پىٌ‏ى هيٌناوه هه‏روه‏كو زانيمان داواى سيفاتى دادوه‏رى و راستى و ده‏ست‏پاكى و راستگوٌيى و وه‏فادارى و سيفه‏ته چاكه‏كان ده‏كات و دژه‏ى ئه‏و سيفاتانه‏ش مه‏حكوم ده‏كات. وه ئه‏و ئه‏رزشانه ته‏نها داواى ئه‏و سيفاتانه و مه‏حكوم كردنى ئه‏وانى تر ناكات، به‏لٌكو بوٌ هه‏ر يه‏كيٌكيان داواى پاداشتى شياو ده‏كات... چونكه ئاوه‏زى ساغ و چاك ده‏زانىٌ كه زالٌم و خائين شايانى سزادانن و كه‏سيٌكيش راستكارو ده‏ست‏پاك بىٌ و له پيٌناويدا خوٌى به‏خت بكات شايانى پاداشته، وه هه‏ر يه‏كيٌك له ئيٌمه له خودى خوٌيدا هانده‏ريٌكى ئه‏و ئه‏رزشانه ده‏بيٌنىٌ كه داواى سزادانى زالٌمى سته‏مكارو ريٌزگرتن له دادوه‏رى راست ده‏كات. ليٌره‏دا ته‏نها وه‏رنه‏گرتنى هه‏لٌويٌستى شياو و دروست يان خوٌ به لايه‏ك داگرتن رىٌ له جىٌ‏به‏جىٌ كردنى ئه‏و هه‏سته هانده‏ره ده‏گرىٌ. وه مادام له‏و باوه‏رٍه داين كه خوداى گه‏وره له ره‏وشته‏كه‏يدا دادوه‏رو راسته‏و له‏سه‏ر توٌلٌه‏ى شياو چ پاداشت بىٌ يان سزادان بىٌ، تواناداره كه واته هيچ شتيٌك نيه كه نه‏هيٌلٌىٌ خوداى گه‏وره ئه‏و ئه‏رزشانه‏ى سزاى عاديلانه ده‏سه‏پيٌنىٌ. وه هه‏روه‏ها چاكه‏ى شياوى ره‏وشتى شه‏ريف و ره‏وشتى خه‏راپ ديارى ده‏كات، جىٌ به‏جىٌ‏يان بكات. جا زوٌر سروشتيه بگه‏ينه ئه‏و ئه‏نجامه‏ى كه خوداى گه‏وره  هه‏قى زولٌم لىٌ‏كراو له زالٌم وه‏رده‏گريٌته‏وه‏و پاداشتى چاكه‏كار له‏سه‏ر ئه‏نجامدانى كاره چاكه‏كه‏ى ده‏داته‏وه، به‏لاٌم له هه‏مان كاتدا ده‏بينين زوٌر جار وايه ئه‏و سزايه له ژيانى سه‏ر ئه‏م زه‏وى‏يه جىٌ‏به‏جىٌ نابىٌ هه‏رچه‏ند خوداى گه‏وره تواناى جىٌ‏به‏جىٌ كردنيشى هه‏يه. به‏م جوٌره‏و پاش تىٌ‏روانين له زانيارى‏يه‏كانى پيٌشتر ئه‏وه ده‏يسه‏لٌميٌنىٌ كه روٌژيٌك دادىٌ سزاى تيادا بدريٌته‏وه‏و ئه‏و كارگه‏ره ونبووه‏ى له پيٌناوى ئامانجيٌكى گه‏وره‏دا خوٌى به‏خت كردووه‏و به‏رهه‏مه‏كه‏ى نه‏رٍنيوه، وه هه‏روه‏ها ئه‏و زالٌمه‏ى له سزاى ده‏م و ده‏ست رزگارى بووه‏و له‏سه‏ر خويٌن و گيانى لاوازى زولٌم لىٌ‏كراوان ژياوه، له‏م روٌژه‏دا هه‏ردووكيان به سزاى عاديلانه‏ى خوٌيان ده‏گه‏ن، ئه‏ويان له‏سه‏ر كردارى چاكى و ئه‏ويتريان له‏سه‏ر خراپه‏كارى‏يه‏كه‏ى دادگه‏رى ده‏كريٌن. ئا ئه‏وه‏يه روٌژى په‏سلاٌن (قيامه‏ت) له‏ويٌدا هه‏موو ئه‏و ئه‏رزشانه ره‏نگ ده‏ده‏نه‏وه‏و به بىٌ روٌژى قيامه‏تيش ئه‏و ئه‏رزشانه بىٌ مانا ده‏بن‏

 

 

 


[1]-ديٌز: وشه‏يه‏كى بىٌ مانايه، جار جار بوٌ نموونه‏ى بىٌ مانايى ده‏گوتريٌته‏وه.

[2]- بوٌ زياتر تىٌ‏گه‏يشتن له هه‏لٌويٌستى (المنطق الوضعى) و ره‏خنه‏كانى بگه‏رٍيٌوه بوٌ په‏رٍتوكه‏مان (الأسس المنطقية للأستقراء)، لاپه‏رٍه 489.

[3]- پروٌگرامى به‏لٌگه: خودى به‏لٌگه‏كه نيه، توٌ ده‏لٌيٌى روٌژ له مانگ گه‏وره‏تره، به‏لٌگه‏كه‏شت واتاى زانايه‏كانه، به‏لاٌم ليٌره‏دا پروٌگرامه‏كه ئه‏وه‏يه برٍياره‏كانى زاناكان وه‏كو به‏لٌگه بوٌ سه‏لٌماندنى راستيه‏كه وه‏ربگرى، له‏وانه بلٌيٌى كه فلانه كه‏س زوو ده‏مريٌت، به‏لٌگه‏كه‏شت ئه‏وه‏يه له خه‏ونتا ديوته كه ئه‏و مردووه، به‏لاٌم پروٌگرام ليٌره ئه‏وه‏يه خه‏ونه‏كه بكه‏يته به‏لٌگه‏ى راستيه‏كه، له‏وانه‏يه بلٌيٌى كه گوٌى زه‏وى جووته، موغناتيسيٌكى گه‏وره‏يه‏و هه‏ر دوو جه‏مسه‏رى ساردو گه‏رمى هه‏يه، وه ئه‏و ده‏رزى‏يه موغناتيسيه‏ى كه به شيٌوه‏ى دريٌژى داندراوه، هه‏رده‏م لاى سه‏ريٌكى بوٌ باكور ئاماژه ده‏كات و لايه‏كه‏ى تريشى بوٌ باشور، پروٌگرام ليٌره دا ئه‏وه‏يه تاقى كردنه‏وه‏كه به به‏لٌگه وه‏ربگيرىٌ. وه راستدوٌخى هه‏موو به‏لٌگه‏هيٌنانه‏وه‏يه‏كيش په‏يوه‏نده به‏رٍاستى ئه‏و پروٌگرامه‏ى پشتى پىٌ ده‏به‏سترىٌ.

[4]- له په‏رتووكى «الاسس المنطقيه للاستقراء» به‏م كاره هه‏لٌساوين، بنوارٍه به‏شى سىٌ‏يه‏م (لاپه‏رٍه 133 - 410).

[5]- مه‏به‏ست له ئيحتمال نه‏بوونى: ئيحتمالى نه‏بوونى‏يه‏تى، يان به لايه‏نى كه‏مه‏وه يه‏كيٌكيان ده‏گريٌته‏وه.

[6]- به گويٌره‏ى قوٌناغى دووه‏م له به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى، برٍوانه (الاسس المنطقيه للاستقراء) لاپه‏رٍه 355-410.

[7]- بوٌ زياتر تىٌ‏گه‏يشتن، بنوارٍه سه‏رچاوه‏ى پيٌشوو، لاپه‏رٍه 146-247.

[8]- فيسيولوٌژى: زاراوه‏يه‏كه به زانستى ئه‏ركه‏كانى ئه‏ندامى له‏ش ئه‏وترىٌ. علم وظائف الاعضاء.

[9]- دوو كيٌشه ماوه‏ته‏وه، ده‏بىٌ چاره‏سه‏ر بكريٌن:

    يه‏كه‏ميان: له‏وانه‏يه تىٌ‏بينى بكرىٌ كه به ديلى موحته‏مه‏ل بوٌ گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانا (په‏روه‏ردگار) به گويٌره‏ى پروٌگرامى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى هه‏ر ديارده‏يه‏ك بيٌت له‏و دياردانه‏ى له پيٌويسته كويٌره‏وه‏رى‏يه‏كانى مادده‏وه هاتبيٌته به‏رهه‏م و له‏گه‏لٌ ئه‏ركى ئاسان‏كارى ژيان ريٌك كه‏وته، وه‏ك ئه‏وه‏ى مادده به سروشتيه‏كه‏ى خوٌى و به هوٌى دژايه‏تيه ناوه‏خوٌييه‏كانى و كاريگه‏رييه خوٌيه‏تيه‏كه‏ى هوٌى سه‏ره‏كى بن بوٌ ئه‏و دياردانه‏ى تيٌيايدا روو ده‏دات. وه نياز له به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى په‏سه‏ندكردنى گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانايه له‏سه‏ر به‏ديلى موحته‏مه‏ل. چونكه ئه‏وه‏ى يه‏كه‏م ته‏نها گريمانه‏يه‏ك ده‏گريٌته خوٌى، ئه‏ويش گريمانه‏ى خودى زانايه‏كه‏يه، به‏لاٌم به ديله‏كه ژماره‏يه‏كى زوٌر له گريمانه‏كانى پيٌويسته كويٌره‏وه‏رييه‏كانى مادده ده‏گريٌته‏وه خوٌى كه هيٌنده‏ى ديارده‏كانى بابه‏تى توٌژينه‏وه‏كه ده‏بن. جا به‏م جوره ئيحتمالى به‏ديله‏كه ده‏بيٌته ئيحتمالى ژماره‏يه‏كى زوٌر له رووداوه‏كان و ريٌكه‏وته‏كان، بوٌيه به‏ره به‏ره كه‏م ده‏بيٌته‏وه هه‏تاو له‏ناو ده‏چىٌ، به‏لاٌم ئه‏وه كاتىٌ روو ده‏دات، ئه‏گه‏ر گريمانه‏ى دورستكه‏رى زاناش ژماره‏يه‏كى زوٌر له رووداو و ريكه‏وته‏كان نه‏گريٌته‏وه خوٌى له‏گه‏لٌ ئه‏وه‏شدا وا دياره كه ده‏يان گريٌته‏وه خوٌى، چونكه ئه‏و دروستكه‏ره زانايه‏ى هه‏بوونى هه‏موو ئه‏و دياردانه‏ى دونيابوون شىٌ ده‏كاته‏وه، ده‏بىٌ به ژماره‏ى ئه‏و دياردانه زانيارى و توانايى بوٌ دابنيٌن. به‏م جوٌره‏ش ئه‏م (فه‏ره‏زى‏يه) گريمانه‏يه ژماره‏يه‏ك له زانيارى و تواناكان ده‏گريٌته خوٌى به قه‏ده‏ر ژماره‏ى پيٌويسته كويٌره‏وه‏ريه‏كانى مادده ئه‏بىٌ كه به ديله‏كه ده‏يان گريٌته‏وه خوٌى كه واته په‏سه‏ندى‏يه كه له كوىٌ‏يه؟ وه‏لاٌم: په‏سه‏ندى‏يه‏كه له‏وه‏وه دروست ده‏بيٌت، چونكه پيٌويسته كويٌره‏وه‏رييه‏كانى مادده به يه‏كه‏وه نه‏به‏ستراوه‏نه‏ته‏وه، به ماناى هه‏ر يه‏كيٌكيان له به‏رامبه‏ر هه‏بوون و نه‏بوونى پيٌويسته‏كانى تردا به بىٌ لايه‏ن ده‏ژميٌردرىٌ،  ئه‏وه‏ش له زمانى حيسابى ئيحتمالدا ماناى وايه كه رووداوى سه‏ر به خوٌنه، وه هه‏روه‏ها ئيحتماله‏كانيشى سه‏ر به خوٌنه، به‏لاٌم ئه‏و زانيارى و توانايانه‏ى گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانا بوٌ ديارده‏كانى بابه‏تى توٌژينه‏وه پيٌى ده‏ويٌت سه‏ر به خوٌ نيه، چونكه ئه‏و زانست و توانايه‏ى دروستكه‏ردنى هه‏نديٌك له ديارده‏كان پيٌى ده‏ويٌت، هه‏مان پيٌويستى زانست و توانايه بوٌ دروست كردنى ديارده‏يه‏كى تر، جا گريمانه‏ى هه‏نديٌك له‏و زانيارى و توانايانه له به‏رامبه‏ر گريمانه‏يه‏كى تر دا ، بىٌ لايه‏ن نيه، به‏لٌكو ده‏ى‏گريٌته‏وه خوٌى يان به پله‏يه‏كى زوٌر به‏سه‏رى ده‏خات، ئه‏وه‏ش له زمانى حيسابى ئيحتمالدا ماناى وايه كه ئيحتماله‏كانى ئه‏و كوٌمه‏لٌه‏يه له زانيارى و تواناكان، مه‏رجداره، واته كه ئيحتمالى په‏سه‏ند كردنى هه‏نديٌكيان له‏سه‏ر هه‏نديٌكى تريان زوٌر ئاسايى‏يه‏و زوٌر جاريش وايه دلٌنيايى ده‏بيٌت.

    كاتىٌ ده‏مانه‏وى ئيحتماله‏كه‏ى كوٌمه‏لٌه‏ى زانيارى و تواناكان و ئيحتمالى كوٌمه‏لٌه‏ى ئه‏و پيٌويستيانه و قيمه‏تى هه‏ردوو ئيحتماله‏كه بخه‏ينه تاى ته‏رازوه‏وه، ده‏بىٌ په‏يرٍه‏وى ياساى ليدانى ئيحتمالى برٍياردراو له حيسابى ئيحتمال بكه‏ين، واته قيمه‏تى هه‏ر ئه‏نداميٌك له كوٌمه‏لٌه‏كه له قيمه‏تى ئيحتمالى ئه‏نداميٌكى ترى بده‏ين، وه هه‏روه‏ها وه‏كو ده‏زانين ليٌكدانيش ده‏بيٌته هوٌى كه‏م بوونه‏وه‏ى ئيحتمال و هه‏رچه‏نده هوٌيه‏كانى ليٌكدان كه‏متر بيٌت، كه‏م بوونه‏وه‏كه‏ش كه‏متر ده‏بيٌت، وه قاعده‏ى ليٌكدان له ئيحتماله له مه‏رجداره‏كان و سه‏ر به خوٌيه‏كان به بيركارى ده‏يسه‏لٌميٌنىٌ كه ده‏بىٌ له ئيحتماله مه‏رجداره‏كان قيمه‏تى ئيحتمالى ئه‏نداميٌك بده‏ين له قيمه‏تى ئيحتمالى ئه‏نداميٌكى تر له‏سه‏ر گريمانه‏ى هه‏بوونى ئه‏ندامى يه‏كه‏م كه به زوٌرى دلٌنيايى ده‏بىٌ يان نزيك ده‏بىٌ له دلٌنيابوون. جا ليٌره‏دا ليٌكدانه‏كه به هيچ شيٌوه‏يه‏ك له ئيحتماله‏كه كه‏م ناكاته‏وه يان ئه‏وه‏تا به راده‏يه‏كى زوٌر زوٌر كه‏م كه‏مى ده‏كاته‏وه، به پيٌچه‏وانه‏ى ئيحتماله سه‏ر به خوٌى‏يه‏كان كه هه‏ر يه‏كيٌكيان به‏رامبه‏ر ئه‏وى تريان بىٌ لايه‏ن ده‏بىٌ، جا ليٌكدان له‏ويٌدا به شيٌوه‏يه‏كى زوٌر ده‏بيٌته هوٌى دژايه‏تى قيمه‏ت، ليٌره‏دا په‏سه‏ند كردنى گريمانه‏يه‏ك له‏سه‏ر ئه‏وى تريان دروست ده‏بيٌت بوٌ زياتر روون كردنه‏وه‏ى ياساى ليٌكدان له ئيحتمالاتى مه‏رجدار و سه‏ربه خوٌ به‏گه‏رٍيٌوه بوٌ په‏رٍتووكى «الاسس المنطقية للاستقراء» لاپه‏رٍه 153-154.

    كيٌشه‏كه‏ى تر: ئه‏و كيشه‏يه‏يه كه له ئه‏نجامى ديارى كردنى قيمه‏تى ئيحتمالى پيٌش كات بوٌ ئه‏و كيٌشه‏يه‏ى به ريٌگاى ئيستقراييه‏وه سه‏لٌميٌنراوه ديٌته كايه‏وه، جا بوٌ ئه‏وه‏ى روونى بكه‏ينه‏وه له نيٌوان جىٌ‏به‏جىٌ كردنى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى بوٌ سه‏لٌماندنى دروستكه‏ر (په‏روه‏ردگار)و هه‏روه‏ها له نيٌوان ئه‏و نموونه‏يه‏ى پيٌشتر بوٌ سه‏لٌماندنى نامه‏كه‏ى له پوٌسته‏چيت وه‏رگرتووه نامه‏ى براكه‏يه‏ته - به‏راورد ده‏كه‏ين.

    له‏باره‏ى ئه‏م به‏راوردى‏يه‏وه ده‏توانين بلٌيٌين كه خيٌرايى باوه‏رٍكردنى مروٌث به‏وه‏ى نامه‏كه برايه‏كه‏ى ناردوويه‏تى، له‏م نموونه‏يه‏دا ده‏گوٌرٍىٌ به پله‏ى ئيحتمالى ئه‏و كيٌشه‏يه پيٌش ئه‏وه‏ى نامه‏كه بكاته‏وه‏و بيخويٌنيٌته‏وه ، ئا ئه‏وه‏يه كه پيٌى ده‏لٌيٌن ئيحتمالى پيٌش كات بوٌ كيٌشه‏كه، ئه‏گه‏ر پيٌش ئه‏وه‏ى نامه‏كه بكاته‏وه پله‏ى ئيحتمالى ناردنى نامه له لايه‏ن برايه‏كه‏يه‏وه 50% بىٌ. جا به گويٌره‏ى پيٌنج هه‏نگاوه‏كه‏ى به‏لٌگه‏ى ئيستقراييى به خيٌرايى باوه‏رٍ ده‏كات كه نامه‏كه له برايه‏كه‏ى راهاتووه، به‏لاٌم ئه‏گه‏ر پيٌشتر ئيحتمالى ئه‏وه نه‏بووايه كه نامه‏ى له برايه‏كه‏ى پىٌ ده‏گات به هه‏مان پله، چونكه له‏وانه‏يه برايه‏كه‏ى مرد بىٌ، جا ئه‏و كاته ئه‏گه‏ر به‏لٌگه‏ى ته‏واوى ده‏ست نه‏كه‏ويٌت به خيٌرايى باوه‏رٍ ناكات كه نامه‏كه له برايه‏كه‏يه‏وه را بوٌى هاتووه. كه‏واته له ميانه‏ى سه‏لٌماندنى دروستكه‏رى زانا (په‏روه‏ردگار) چوٌن پيٌوانه‏ى ئيحتمالى پيٌش كات بوٌ كيٌشه‏كه بكه‏ين؟ جا له راستيدا كيٌشه‏ى دروستكه‏رى زانا (په‏روه‏ردگار) كيٌشه‏يه‏كى موحته‏مه‏ل نيه، به‏لٌكو به هوٌى فيتره‏و ويژدانه‏وه سه‏لٌميٌنراوه، به‏لاٌم ئه‏گه‏ر گريمان كه‏وا كيٌشه‏يه‏كى موحته‏مه‏له‏و ده‏مانه‏وىٌ به به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى بيسه‏لٌميٌنن، ده‏توانين قيمه‏تى ئيحتمالى پيٌش كات به‏م ريٌگايه‏ى خواره‏وه بپيٌوين:

    هه‏ر ديارده‏يه‏ك له ديارده‏كانى بابه‏تى توٌژينه‏وه‏كه به شيٌوه‏يه‏كى سه‏ر به خوٌ وه‏رده‏گرين و ليٌره‏دا دوو گريمانه ده‏رده‏كه‏وىٌ: يه‏كيٌكيان گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانايه (په‏روه‏ردگار) ئه‏ويتريان گريمانه‏ى پيٌويسته كويٌره‏وه‏رييه‏كانى مادده‏يه، وه مادام له به‏رامبه‏ر دوو گريمانه داين‏و پيٌشتر هيچ هوٌيه‏كمان نيه بوٌ ئه‏وه‏ى پارسه‏نگى يه‏كيٌكيان زياتر بكه‏ين له‏سه‏ر ئه‏ويتريان. جا پيٌويسته ژماره‏ى دلٌنيا بوونيان وه‏كو يه‏ك به‏سه‏ر هه‏ردووكياندا دابه‏ش بكه‏ين. جا هه‏ر يه‏كه 50% به‏رده‏كه‏وىٌ، وه له‏به‏ر ئه‏وه‏ى ئه‏و ئيحتمالاتانه‏ى له‏به‏رژه‏وه‏نديى گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانا دانه په‏يوه‏ندو مه‏رجدارن، ئه‏و ئيحتمالاتانه‏ى له‏به‏رژه‏وه‏ندى گريمانه‏ى پيٌويسته كويٌره‏وه‏رييه‏كانى مادده دانه، سه‏ربه‏خوٌنه‏و مه‏رجدارنين، جا ليٌره‏دا ليٌكدان له ئيحتمالى گريمانه‏ى پيٌويسته كويٌره‏وه‏رييه‏كانى مادده، به به‏رده‏وامى كه‏م ده‏كاته‏وه‏و له به‏رامبه‏ردا له ئيحتمالى گريمانه‏ى دروستكه‏رى زانا به‏رز ده‏كاته‏وه. وه ئه‏وه‏ى من پاش ماندبوون و به دوواچوون تىٌ‏بينيم كردووه، ئه‏و هوٌيه واى كردووه كه به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى زانستى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار له‏سه‏ر ئاستى هزرى ئه‏وروپايى به گشتى مه‏قبولٌ نه‏بى و هه‏ندىٌ فه‏يله‏سوف وه‏كو (رسل) ره‏تى ئه‏كاته‏وه، ئه‏وه‏يه كه ئه‏و هزردارانه تواناى زالٌ بوونيان به‏سه‏ر ئه‏و دوو خالٌه‏ى كه له‏م نموونه‏دا ئاماژه‏مان بوٌ كردووه نيه، وه هه‏ر به‏وانيشه‏وه ده‏توانرىٌ به‏سه‏ريان دا زالٌبن.

    بوٌ زياتر روون كردنه‏وه‏ى چوٌنيه‏تى راهيٌنانى پروٌگرامه‏كانى به‏لٌگه‏ى ئيستقرايى بوٌ سه‏لٌماندنى په‏روه‏ردگار له‏گه‏لٌ زالٌبوون به‏سه‏ر ئه‏م دوو خالٌه‏دا. بگه‏رٍيٌوه بوٌ په‏رٍتووكى (الاسس المنطقية للاستقراء)، لاپه‏رٍه 441-451.

[10]- بوٌ زانينى زياتر ته‏ماشاى كتيٌبى (الاسس المنطقيه للاستقراء) بكه، لاپه‏رٍه 480-500.

[11]- سووره‏تى يس، ئايه‏ته‏كانى 58و 59.

[12]- سووره‏تى يس، ئايه‏ته‏كانى 63و 64.

[13]- سووره‏تى يس، ئايه‏ته‏كانى 70و 71.

[14]- سووره‏تى روم، ئايه‏تى 20.

عنوان الکتاب